Su ve Zemin Etkileşimi ile oluşan Çevresel Bir Felaketten Alınacak Dersler
PROF. DR. H. İLYAS ÇAĞLAR Jeofizik Yüksek Mühendisi İstanbul Teknik Üniversitesi (E)
Toprak kayması, kaya veya yapay dolgu malzemesinden oluşan bir yamacın yer çekimi, eğim, su ve benzeri diğer kuvvetlerin etkisiyle aşağı hareketi olarak tarif edilir. Aşınmada önemli rol oynarlar. Heyelan bir diğer adıyla toprak kayması, hem canlıların hayatında hem de topoğrafyada derin izler bırakıyor. Toprak kayması Türkiye'de özellikle Karadeniz Bölgesi’nde görülüyordu. Ancak son onlarca yıl boyunca ise yurdumuzun çeşitli yörelerinde gerçekleştirilen çeşitli madencilik faaliyetlerinin sürdürüldüğü arazilerde meydana geliyor. Açık işletmeler aracılığı ile yapılan kömür madenciliğinde özellikle yeraltı suyu varlığının rol oynadığı toprak kaymaları çeşitli bölgelerde ortaya çıktı. Kömür madeninin çıkarılması aşamalarında açık işletmelerde ortaya konulan çoğunlukla killi atık malzemeler çevresel tehlikeler yaratıyor. Bu atıkların yeraltı ve yerüstü suları ile birlikte etkileşimi sonunda bölge insanının da yaşamını tehdit edici boyutlara ulaşabilen çoğunlukla heyelan yani toprak kaymaları oluşuyor. Bu vakalarda ciddi miktarda insan, araç ve makine kayıpları yaşanıyor.
Yine insanlar tarafından kanallar ve yollar açılması ile toprak kaymalarına ortam hazırlanır. Maden kazılarından çıkan toprakları, molozları eğimli yamaçlar üzerine denetimsiz gelişigüzel atarak toprak kayması oluşum koşullarını da yaratmak işten değil. Eğimlerin fazla olduğu sahalarda heyelan riski artar. Başlıca toprak kaymalarının oluşumunda su, hazırlayıcı bir rol oynuyor. Heyelan kütlesinin kendisi kuru halde iken bile zemin üzerinde kayar.
Kömür madenciliğinin yoğun olarak yapıldığı İngiltere’de dikkatsizlik, özensizlik ve çevreye duyarlı olunmaması bir felaketi meydana getirdi. Kömür madenciliğinin başlıca geçim ve yaşam kaynağı olduğu Aberfan Kasabasında meydana gelen talihsiz olay bu yazımızda esaslı olarak konu edildi. Bu olayda; toprak kayması, jeoloji, zemin koşulları, çevresel atıklar, topoğrafya gibi bileşenlerin işlevleri ders alınabilecek anlamda ortaya konuldu.
