Su ve Kanalizasyon İdarelerinde Sürdürülebilir Hizmet Sunumunun Bir Aracı Olarak Varlık Yönetimi: Uluslararası Uygulamalar ve ASKİ Örneği
Muhammed ERCAN – ASKİ Genel Müdür Yardımcısı
Ahmet ALADAĞ – Planlama Şube Müdürü
Çağrı SAMUR – Dış İlişkiler Şube Müdürü
Şevval ÖZTÜRK YAMAN – Master Plan Şefi
Özet
Su ve kanalizasyon idareleri; yüksek yatırım maliyetine sahip, uzun ekonomik ömürlü ve geniş coğrafi alanlara yayılmış altyapı varlıkları aracılığıyla temel kamu hizmeti sunmaktadır. Günümüzde su ve kanalizasyon idareleri bir taraftan artan enerji, personel, malzeme, bakım-onarım ve yatırım maliyetlerinin yanı sıra hizmet sürekliliği, içmesuyu kalitesi, çevresel performans, müşteri memnuniyeti ve altyapı dayanıklılığına ilişkin yükselen beklentilerle karşı karşıyadır. Bu nedenle temel yönetim stratejisi yalnızca maliyetlerin azaltılması değil; maliyet, risk, performans ve hizmet düzeyi arasında sürdürülebilir bir dengenin kurulmasıdır. Varlık yönetimi, altyapı varlıklarının envanterinin oluşturulması, mevcut durumlarının ve kritiklik düzeylerinin belirlenmesi, risklerinin değerlendirilmesi, yaşam döngüsü maliyetlerinin izlenmesi ile bakım, yenileme, yatırım ve finansman kararlarının bütünleşik bir yaklaşımla ele alınmasını sağlayan stratejik bir yönetim modelidir.
Özellikle 7 gün 24 saat esasına göre süreklilik arz eden içmesuyu ve atıksu hizmetlerinde kritik varlıkların önceden belirlenmesi, reaktif bakım anlayışından önleyici ve kestirimci bakım uygulamalarına geçilmesi ve yatırım kararlarının risk esaslı olarak önceliklendirilmesi hizmet sürekliliğinin ve kurumsal sürdürülebilirliğinin sağlanması açısından önem taşımaktadır. İçmesuyu iletim ve dağıtım hatları, geniş coğrafi alanlara yayılan, uzun hizmet ömrüne sahip ve önemli bölümü yeraltında bulunan altyapı varlıkları olması nedeniyle varlık yönetimi açısından özel bir öneme sahiptir.
Özellikle çelik boru hatlarında korozyon; varlığın fiziksel durumunu, arıza olasılığını ve kalan hizmet ömrünü etkileyen başlıca bozulma mekanizmalarından biridir. Bu nedenle korozyon durumunun izlenmesi ve yönetilmesi; hatların kritiklik ve risk değerlendirmelerinin yapılması, uygun bakım ve koruma stratejilerinin belirlenmesi ile rehabilitasyon ve yenileme yatırımlarının zamanlaması açısından varlık yönetimi sürecinin önemli bir bileşeni olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışmada ISO 55000-55001 standart serisi kapsamında varlık yönetiminin temel ilkeleri ele alınmakta; İngiltere, Avustralya ve Japonya'daki su sektörü uygulamaları incelenmekte ve varlık yönetimi açısından Türkiye'deki mevcut mevzuat ve kurumsal yapı değerlendirilmektedir. Ayrıca Ankara İli İçmesuyu, Atıksu ve Yağmursuyu Yönetimi Master Planı kapsamında hazırlanan ASKİ Varlık Yönetimi Raporu esas alınarak Türkiye’deki su ve kanalizasyon idarelerinde uygulanabilecek bütünleşik bir kurumsal varlık yönetimi yaklaşımı ortaya konulmaktadır.
1. Giriş: Su ve Kanalizasyon İdarelerinde Optimizasyon Gereksinimi
Su ve kanalizasyon hizmetleri, diğer birçok kamu hizmetinden farklı olarak geniş ve karmaşık bir fiziksel altyapı sistemine dayanmaktadır. Barajlar, su alma yapıları, kuyular, isale hatları, dağıtım şebekeleri, su depoları, pompa istasyonları, içmesuyu ve atıksu arıtma tesisleri, kanalizasyon kolektörleri, yağmursuyu sistemleri, enerji tesisleri ile bu yapılarda bulunan elektrik, mekanik ve otomasyon ekipmanları hizmet sunum zincirinin birbiriyle ilişkili temel bileşenlerini oluşturmaktadır. Varlık Yönetimi, içmesuyu ve atıksu sistemlerindeki lineer altyapılar ile tesis, makine ve ekipmanların bütününü kapsayan bütünleşik bir yaklaşım olarak ele alınmaktadır (ASKİ, 2024).
Söz konusu varlıkların önemli bir bölümü uzun hizmet ömrüne sahip olup, bazı altyapı sınıflarında kullanım süreleri onlarca yılı bulabilmektedir. Dolayısıyla bugün hayata geçirilen bir yatırım için bakım, rehabilitasyon veya yenilemeye ilişkin kararların etkisi yalnızca içinde bulunulan mali dönemle sınırlı kalmamakta, gelecek yıllardaki işletme giderlerini, enerji tüketimini, hizmet güvenilirliğini ve sermaye yatırım gereksinimlerini de doğrudan etkilemektedir.
Bu çerçevede, su ve kanalizasyon idarelerinin günümüzde karşı karşıya bulunduğu yönetim iki yönlü bir optimizasyon problemi olarak ele alınabilir. Denklemin bir tarafında enerji fiyatları, personel giderleri, malzeme ve yedek parça maliyetleri, bakım-onarım harcamaları ile yeni yatırım ve yenileme ihtiyaçları bulunmaktadır. Bu maliyetlerin mümkün olduğunca kontrol altında tutulması gerekmektedir.
