TEKNİK MAKALE 9. Sayı (Temmuz Ağustos 2006)

1. GİRİŞ

Kuzeyde Avrupa ve güneyde Asya arasında bulunan Marmara Denizi uzun süredir karasal kaynaklar tarafından kirletilmektedir. Bu kirliliğin büyük kısmı deşarj edilen atıksulardan kaynaklanmakla beraber bölgedeki kanalizasyon sistemlerinin eskiliği, yetersiz ve etkisiz atıksu arıtma tesisleri vb. gibi birçok nedenler de kirlilik oluşumunu etkilemektedir.

Marmara Denizi’nin kuzey sahiline yerleşmiş olan Tekirdağ ilimiz, İstanbul’dan sadece 139 km uzakta olduğu için stratejik bir öneme sahiptir. Şehir vadi eteklerinde toplanmış olup Marmara Denizi kıyısı boyunca ikinci konutların yayılması gözlenir.

Bu çalışmanın amacı atıksuların arıtılarak Marmara Denizi’nin korunması ve Tekirdağ Belediyesi’ndeki su ve atıksu hizmetlerinin kalitesinin yükseltilmesidir. Gerçekleştirilmiş olan fizibilite çalışmasında proje; teknik, kurumsal ve finansal açıdan değerlendirilmiş ve "yapılabilir" çözümler ortaya çıkarılmıştır.

2. MEVCUT DURUM

Tekirdağ’da 2005 yılında belediye tarafından hizmet verilen toplam nüfus sayısı 129.000 kişidir. Mevcut hizmet alanında 14 mahalle bulunmaktadır ve 6 mahallenin daha hizmet kapsamına alınması planlanmaktadır. Toplam 210 km uzunluğunda olan su dağıtım sisteminde; döküm, asbestli çimento ve PVC gibi malzemeler kullanılmıştır. Şebekede çok yüksek oranda su kayıpları olup önemli işletme sorunları bulunmaktadır.

2a. Su Temini

Su temin sisteminin izlenmesi için yeterli ve güvenilir veri mevcut değildir. Şehirde abone sayaçlarındaki ölçüm hataları, olağanüstü su kayıpları, pik talep anlarında kapasitenin yetersiz kalması, acil durum riskleri ve işletmenin verimli ve ekonomik yapılamaması gibi önemli sorunlar mevcuttur. Boru şebekelerine ait sistematik bir veri tabanı oluşturulmamıştır ve bugün için yeraltı kaynaklarından sağlanan su üretimi, şehrin talebini gelecekte karşılamaya yeterli değildir.

2b. Kanalizasyon

Kanalizasyon sistemi sorunların önemli bir parçasıdır. Mevcut kanalizasyon sisteminde düşük inşaat kalitesi, izinsiz ve yasa dışı bağlantılar, sistemin aşırı yüklenmesi ve kanalların uygunsuz kullanımından kaynaklanan yetersiz işletme koşulları sorunların en önemlilerini oluşturmaktadır.

Bölgede nüfusun hızlı artışı Marmara Denizi'ne deşarj edilen karasal yüklerin sürekli olarak artmasına neden olmaktadır.

2c. Atıksu Arıtma

Tekirdağ’da biyolojik bir arıtma tesisi bulunmamaktadır. Kanalizasyon sistemi kısmen ayrık olmakla birlikte birçok hatta atıksu ve yağmur suyu beraber toplanmaktadır. Toplanan atıksu ön arıtmadan geçtikten sonra bir derin deniz deşarjı ile Marmara Denizi'ne atılmaktadır. Halen kullanılmakta olan ön arıtma tesisi kapsamında giriş terfi istasyonu, burgulu pompalar, mekanik ızgaralar, kum tutucu ve deşarj pompaları bulunmaktadır.

2d. Yağmur Suyu Drenajı

Şehrin kanalizasyon sistemi yağmur suları için tasarlanmamıştır. Bu yüzden yoğun yağışlarda kaçak bağlantılar sebebiyle sistem aşırı yükle karşılaşmakta ve sel baskınları rahatsızlık yaratmaktadır.

Yüzey alanı geçirimsiz bir formasyondadır. Bu nedenle kentsel alanda oluşan yüzey sularının Marmara Denizi’ne deşarjı gittikçe büyüyen bir kirlenme kaynağı oluşturmaktadır.

Marmara Denizi’ne deşarj veren 13 dere havzası mevcuttur ve bu dereler yağmur suları için doğal bir drenaj sistemi oluşturmaktadır. Kentte sıkça sel altında kalan bölgelerde yağmur suyu drenajı için sınırlı bir ayrık drenaj altyapısı inşa edilmiştir.

3. GELECEK ANALİZİ



3a. Talep Tahminleri

Çalışmada 2005 yılı için bir su dengesi kurulmuş ve bu veriler temel alınarak 2005'ten 2030'a kadar talep tahminleri yapılmıştır. Veri yetersizliği durumlarında öngörüler yapılmış ve sonuçta Tekirdağ’ın 2005 yılındaki yıllık su üretimi 14,8 milyon m3 olarak hesaplanmıştır.

Nüfusun 2005'ten 2030'a kadar 136.000 kişiden 250.000 kişiye çıkacağı tahmin edilmektedir (1). Aynı zamanda su temin sisteminin kapsama alanının 2005'ten 2030'a kadar % 94'ten % 98'e çıkacağı öngörülmektedir.

2005 yılındaki verilere göre su kayıpları toplam su üretim miktarının % 59’unu oluşturmaktadır ve 2030 yılında bu oranın % 15’e inmesi beklenmektedir.

Fiziksel ve fiziksel olmayan kayıpları içeren gelir getirmeyen su miktarının aynı zaman diliminde 9,2 milyon m3’ten 3,6 milyon m3 değerine azalması beklenmektedir. Bu değişikliklerle birlikte faturalanan su miktarının 5,3 milyon m3’ten 16,6 milyon m3’e çıkacağı öngörülmektedir.

3b. Su Temini

Fiziksel su kayıplarında öngörüldüğü gibi 5,6 m3 değerinde bir azalmanın başarılması, kuyular ve pompaların yenilenmesi ve daha verimli kullanılması, kuyu alanlarından kente içme suyunun pompaj ve iletim işleminin daha ileri düzeyde kontrolü ve yeni depoların inşa edilmesi belediyenin pik talepler ile başa çıkması için alınması gereken önlemlerdir. Şebekedeki yenileme çalışmalarının, su borularının ve bağlantı noktalarının elden geçirilmesinin hatlardaki delinmeleri azaltması ve su kaçaklarını karşılanabilir düzeye indirmesi beklenmektedir. Dolayısıyla proje su kalitesinin iyileşmesini sağlayacaktır. Alternatif su kaynakları incelendiğinde uzak gelecekte yüzey suyunun kullanılması planlanmaktadır. Ancak bu kaynak değişiminin ne zaman olacağı kesin değildir. Yapılan çalışmalarda 2015 yılına kadar şehrin su temininin mevcut olan iki yeraltı suyu kaynağından karşılanacağı öngörülmüştür.

3c. Kanalizasyon

Tekirdağ'daki hızlı kentsel gelişme ve nüfus artışı, atıksu miktarını dolayısıyla mevcut atıksu toplama sistemleri üzerindeki yükü arttırmıştır.

Şehirdeki atıksu toplama ve deşarj problemine bir çözüm geliştirmek için yapılması gereken öncelikli işler yeni yerleşim bölgelerine atıksu sistemlerinin inşası, mevcut atıksu sisteminin iyileştirilmesi, atıksu hatlarına yüzey sularının girmesini önleyecek sızdırmazlık önlemlerinin alınması ve atıksuyun arıtılmaksızın denize deşarjını önlemek amacıyla bir atıksu arıtma tesisi yapılması olarak sıralanabilir.

Çalışmada atıksu toplama şebekesine ait ana kolektörün tamamının ve toplayıcıların büyük bölümünün 2020 yılına kadar tamamlanması ve geri kalan kısmın 2030 yılında bitirilmesi öngörülmüştür.

Tekirdağ ilinin gelecekteki kanalizasyon sistemi için iki alternatif dikkate alınmıştır. Bunlardan biri atıksuların kısmen basınçlı olarak taşınmasıdır. Tekirdağ Belediyesi tarafından da tercih edilen diğer yöntem ise tüm akışın doğal olarak gerçekleşmesidir. Tercih edilen bu sistem Marmara Denizi'ne yapılan tüm deşarjların kuşaklanmasını sağlamakta ve uzun dönemde tek bir arıtma tesisi gerektirdiği için işletme, bakım ve kontrolü kolaylaştırmasının yanı sıra toplam finansal maliyeti de düşürmektedir.

3d. Atıksu Arıtma

Atıksu arıtma tesisinin hem AB Kentsel Atıksu Arıtma Direktifi (2) gerekliliklerini hem de Türkiye mevzuatını (3) karşılaması gerekmektedir. Marmara Denizi'nin direktif sınırlandırmalarında hassas alıcı ortam olması nedeniyle Tekirdağ kentine organik madde, azot ve fosforun arıtılmasını içeren ileri bir arıtma tesisi gerekmektedir.

Tekirdağ Atıksu Arıtma Tesisi için iki alternatif saha bulunmaktadır. Bunlardan birincisi günümüzde askeri eğitim sahası olarak kullanılan ve sahilde mevcut ön arıtma tesisinin yanında yer alan Altınova Atıksu Arıtma Tesisi sahası, diğeri ise kıyı bölgesinden uzakta ve Yavuz Mahallesi içinde bulunan Yavuz Atıksu Arıtma Tesisi sahasıdır.

Saha alternatiflerine ilave olarak fizibilite çalışmasında iki alternatif atıksu arıtma prosesi incelenmiştir. Birinci alternatifin içerdiği üniteler giriş pompa istasyonu, ızgaralar, kum ve yağ tutucu, ön çökelme tankları, anaerobik, anoksik ve aerobik bölmeli aktif çamur tankları, son çökelme tankları, kimyasal dozlama tesisleri, çamur yoğunlaştırıcılar, anaerobik çamur çürütücüler, gaz kullanma tesisleri ve çamur susuzlaştırma tesisleridir. İkinci alternatif ise daha düşük bir organik yüklemede çalışan aktif çamur tesisinden stabil olarak çıkan çamurun sadece yoğunlaştırılma ve susuzlaştırılma işlemlerinden sonra bertarafını içermektedir. Atıksu Arıtma Tesisinin iki aşamada inşası planlanmaktadır ve ilk olarak sadece birinci aşama yatırımı yapılacaktır.

Ayrıca arıtılmış suyun AB Yüzme Suyu Direktifine (4) uyumlu bir şekilde deşarjı için de; biri ileri (biyolojik-kimyasal) arıtma sonrası UV dezenfeksiyonu diğeri de mevcut deniz deşarj hattının iyileştirilmesi ve kullanılması olmak üzere iki ayrı alternatif değerlendirilmiştir.

3e. Yağmur suyu Drenajı

Planlamada tüm proje alanında ayrık atıksu ve yağmur suyu sistemlerinin inşası önerilmiş, öncelik şehirde kentleşmenin en yoğun olduğu bölgelere verilmiştir. Ayrıca kanalizasyon hizmeti sağlanmış alanlardaki taşkın problemlerini en aza indirmek için ilave yağmur suyu drenaj kanallarının yapımı öngörülmüştür.

Tekirdağ ili yağmur suyu drenaj probleminin çözümü için; 13 adet derenin, şehrin gelişimine paralel olarak kademelendirilerek ıslah edilmesi, şehrin yoğun yerleşim bölgelerindeki önemli caddelerde taşkın probleminin çözülmesi amacıyla ana toplayıcıların yapılması ve şehrin gelişimine paralel olarak artacak yüzey suyu drenaj probleminin çözülmesi için yağmursuyu şebeke hatlarının inşası gerçekleştirilecektir.

4. KURUMSAL DEĞERLENDİRME

Su ve atıksu sistemine ait tüm hizmetler belediye bünyesinde üç farklı birimden yürütülmektedir. Su, Atıksu ve Ulaşım Müdürlüğü, fiziksel altyapıya ait her türlü bakım ve onarımdan sorumlu olup aynı zamanda tarifelendirme ve ayarlamalarını da yürütmektedir. Yağmur suyu hizmetlerinden Fen İşleri Dairesi sorumludur. Gelirler Müdürlüğü ise abonelerle ilgili işleri takip etmekte, su tüketiminin faturalanması ve tahsilatları ile ilgilenmektedir. Su ve atıksu hizmetlerinin iyileştirilmesi ve daha iyi denetimi için üç kurumsal uygulama alternatifi incelenmiştir. Sağlıklı bir kurumsal uygulama için belediyedeki su ve atıksu hizmetlerinin tümünün tek bir birimde toplanması, belediyeye bir su ve kanalizasyon idaresi kurulması, ya da bakım ve işletmelerin özel sektöre yaptırılması olası alternatiflerdir.

5. FİNANSAL DEĞERLENDİRME

Tekirdağ Belediyesi finansal olarak güçlü bir belediye olup hali hazırda borcu bulunmamaktadır. Sadece İller Bankası'ndan kredi kullanmışlardır. Faturalama oranı düşük olup faturalanan suyun yaklaşık % 65-70'i tahsil edilebilmektedir. Şu anda uygulanan ve 23 farklı abone grubu içeren tarife sistemi oldukça karmaşıktır. Farklı alternatifler için yapılan finansal maliyet analizi sonucunda Altınova sahasında kurulacak ve çamur çürütmesiz proses alternatifinin uygulanacağı bir arıtma tesisi uygun bulunmuştur. Bu analizler sırasında sistemin tüm bakım, onarım ve yenileme masrafları göz önüne alınarak "kirleten öder" prensibi ve "tam amortisman" varsayımı dikkate alınmış ve tarifelendirme önerisi bunlara bağlı olarak hazırlanmıştır. Seçilen uygun alternatif için bir finansman senaryosu da çalışmada önerilmektedir. Bu senaryo içinde belediyenin kendi yükümlülüğünde olan finansmanı karşılayabilmesi için proje gerçekleştirildikten sonra uygulanması gereken tarifeler belirlenmiştir. Tarifelerin önümüzdeki yıllarda kademeli olarak arttırılması ve bu süreç boyunca hiçbir zaman ortalama hane halkı gelirinin % 1,2’sini geçmemesi önerilmektedir. Tarifelendirmenin bu şekilde yapılması Tekirdağ ilinde halkın su ve atıksu hizmetlerinin maliyetlerini karşılamasında büyük kolaylık sağlayacaktır. Bu sonuç, Tekirdağ için ilginç görünmekteyse de, kalkınmada öncelikli iller içindeki gelir sıralamasında üst sıralarda yer alması ve ortalama kişi başına düşen gelirin Türkiye ortalamasının % 115'i düzeyinde olması ile açıklanabilir.

6. SONUÇLAR

Tekirdağ Belediyesi’nde sağlıklı su temini, su ve kanalizasyon hizmetlerini yeterli düzeyde gerçekleştirebilmek için; mevcut varlıklar ile yeni tesislerin teknik modernizasyonu ve sürekli bakım, onarım ve yenilenmesinin sağlanması, uygun personelin istihdam edilmesi, akılcı bir finansal yönetimin gerçekleştirilmesi, yeni su ve atıksu yönetim sistemlerinin uygulamaya konulması, karşılanabilir ve sürdürülebilir tarifelerinin hazırlanması, uygulanması ve belediyenin sosyal ve ticari faaliyetlerinin şeffaf olarak uygulanması için gerekli yapılandırmanın gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Çalışmada atıksu arıtma tesisi alternatiflerinden ikinci proses alternatifinin (çamur çürütmesiz uygulama) diğerinden daha uygun olduğu saptanmış, ayrıca arıtma tesisinin Altınova sahasında kurulması senaryosunun her ne kadar arazi bedeli diğer sahayla kıyaslandığında göreceli olarak pahalı olsa da daha iyi sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir. Saha şu anda askeri kullanıma tahsis edildiğinden yetkili makamlarla uzlaşma sağlanabilmesi projenin ön şartlarından biri olmaktadır. Ayrıca özellikle AB Yüzme Suları Direktifi şartlarının karşılanması ve Tekirdağ kıyılarının bakteriyolojik kirlilikten uzak tutulması için mevcut derin deniz deşarjı sisteminin rehabilitasyonu ve kullanılması en etkin çözüm olarak görülmektedir.

Tekirdağ’da yukarıda belirtilen kapsamda, içme suyu dağıtımı, atıksuların toplanması, taşınması, arıtılması, ve derin deniz deşarjı, yüzeysel sularının toplanması ve deşarjı ve sel tehlikesi yaratan derelerin ıslahını kapsayan bu entegre projenin maliyetinin toplamı (planlama ve tasarım, inşaat işleri, denetim ve teknik yardım hizmetleri dahil olarak) 53 milyon Avro olarak belirlenmiştir.

Çalışmada önerilmiş olan finansal yapı uyarınca projenin toplam maliyetinin % 50'si Avrupa Yatırım Bankası, % 25'i Alman Kalkınma Bankası (KFW) kredisi ile karşılanacak, geri kalan miktarın % 15'i İller Bankası tarafından kredilendirilecek ve % 10'u ise belediyenin kendi kaynaklarından karşılanacaktır.

Projenin başarıya ulaşması için Tekirdağ Belediyesi tarafından kurumsal öneriler de dahil tüm proje bileşenlerinin ve önerilerin tam ve uygun olarak uygulanması ve projenin bu uygulama süresince nitelikli bir teknik yardım programı ile desteklenmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

(1) Türkiye İstatistik Kurumu (www.tuik.gov.tr) verileri baz olarak kullanılmıştır.

(2) Kentsel atıksu arıtmayla ilgili 21 Mayıs 1991 tarihli, 1991/271/EEC sayılı Konsey Direktifi

(3) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği, Resmi Gazete, 31 Aralık 2004, No: 25687

(4) 8 Aralık 1975 tarihli Yüzme Suyu Kalitesine İlişkin 1976/160/EEC Sayılı Konsey Direktifi

Not:

Bu fizibilite çalışması Avrupa Kalkınma Bankası (EIB) istemi üzerine COWI A/S ve Türkiye’deki şirketi COWI Anadolu işbirliği ile hazırlanmış ve Avrupa Birliğinin hibe fonlarından olan FEMIP kapsamında finanse edilmiştir. Projenin Tekirdağ Belediyesi’nde odak noktası Sn. Hasan Yılmaz’dır. Proje EIB görevlisi Otto Hüsken tarafından denetlenmektedir.

Bu çalışmaya katkı veren diğer uzmanlar; Dr. Daiva Semeniene, Michael Jacobsen, Saffet Atik, Hülya Aras Oburoğlu, Hilal Menet, Şule Mansur,

Ole Dalgaard, Alan Jacobsen.