TEKNİK MAKALE 2. Sayı (Mayıs-Haziran 2005)

Ambalaj; ürünü sattıran en önemli etkendir. İşlev olarak ambalaj; içine konulan ürünü korumak, taşınmasını ve dağıtımını kolaylaştırmak, kullanımda kolaylık ve ekonomi sağlamak, içinde bulundurduğu ürünü tanıtmak, dizayn, estetik, baskı ve albenisi ile tüketiciye mesajlar iletmek gibi fonksiyonları olan bir araçtır.
Bu amaçla ülkemizde, yılda yaklaşık olarak 2.500.000 ton ambalaj piyasaya sürülmektedir. Tüketici tarafından kullanılan ürünün sonucunda ortaya çıkan bu ambalaj atıklarının yönetiminden kim sorumludur?

Bakanlığımızca son bir kaç yıl içinde taslak çalışmaları devam eden ambalaj atıkları yönetimi konusuna, özellikle 01 Aralık 2003 tarihinden itibaren büyük bir ivme kazandırılmış ve çok yoğun bir çalışma dönemi başlatılmıştır. Bu çalışmalar sırasında, sanayiden belediyeye, kamu kurum ve kuruluşlarından derneklere, birliklere, ambalaj atığını toplayanlardan, geri dönüştürenlere, gönüllü vatandaşlar olarak nitelendirdiğimiz sokak toplayıcılarına kadar, ambalaj döngüsü içerisinde yer alan ilgili tüm taraflarla toplantılar düzenlenmiş onların görüş ve önerileri dikkate alınmıştır. Alınan görüşler doğrultusunda hazırlanan Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği 30 Temmuz 2004 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu Yönetmelik 01 Ocak 2005 tarihi itibariyle yürürlüğe girerek, ambalaj atıkları yönetimi için de yeni bir dönem başlamıştır.

Yeni Yönetmelik, kullanılan malzemeye ve kaynağına bakılmaksızın ülke içinde piyasaya sürülen bütün ambalajları ve ambalaj atıklarını kapsamaktadır. Yönetmelik ile ambalaj üreticilerine, ambalajlı ürünleri piyasaya sürenlere, ithal edenlere, belediyelere, satış noktalarına ve tüketicilere çeşitli yükümlülük ve sorumluluklar verilmektedir.

Ambalaj üreticilerine; ambalaj malzemesini tekrar kullanıma, geri dönüşüme ve/veya geri kazanıma uygun olacak şekilde tasarlamak, üretmek ve piyasaya sunmak, ambalajların üretimleri sırasında işaretlenmesini sağlamak, üretilen ambalajların miktarı ile satış yapılan firmalara ait bilgileri Bakanlığa bildirmek, ambalaj atıkları yönetim planını hazırlamak konularında yükümlülükler getirilmiştir.


Yönetmelikte esas olarak sorumluluk ambalajlı ürünleri piyasaya sürenlere verilmiştir. Bir başka ifadeyle esas sorumluluk marka sahiplerindedir. Bu marka sahipleri; piyasaya sürdükleri ürünlerin, kullanım sonucu oluşan ambalaj atıklarını belli hedefler doğrultusunda toplamak zorundadırlar. Bu hedefler  Tablo 1’de yıllar itibariyle verilmektedir. Ambalaj atıklarının hedefler doğrultusunda geri kazanılmasının yanı sıra; kaynakta ayrı toplanması, uygulanan sistemler hakkında tüketicilerin ve kamuoyunun bilgilendirilmesi, duyarlılığı geliştirmek üzere eğitim çalışmalarının yürütülmesi, ambalaj atığı yönetim planının hazırlanması gibi faaliyetlerin de her bir piyasaya süren tarafından yerine getirilmesi gerekmektedir.

Söz konusu piyasaya süren işletmelerin, bu faaliyetleri bireysel olarak yerine getirmelerinin zor olacağı dikkate alınarak, diğer ülke uygulamalarında olduğu gibi, bir endüstri kuruluşunun oluşumuna Yönetmelikte yer verilmiştir. Piyasaya sürenlerin, yükümlülüklerini daha etkin bir şekilde yerine getirebilmeleri amacıyla, bir araya gelerek kár amacı taşımayan tüzel kişiliğe haiz bir yapı oluşturabilmelerine imkan tanınmıştır. Örneğin, Fransa’da Eco-Emballages, Çek Cumhuriyetinde Ekokom, Belçika’da Fost Plus, Almanya’da Der Grüne Punkt Dual System Deutscland  gibi organizasyonlar oluşturulmuştur. Türkiye’de de buna benzer iki organizasyon kurulmuştur. Bu organizasyonlar, tüm ambalaj türleri için ÇEVKO ve cam ambalajlar için CAMSİAD’dır.

Sağlıklı ve sürdürülebilir bir atık yönetim sistemi, geri kazanılabilir atıkların çöp ile karışmadan kaynağında ayrı toplanması ve organize bir yapı içerisinde geri kazanım sürecinin gerçekleştirilmesini gerektirmektedir. Bu şekilde hem depolama alanına giden atık miktarı azaltılabilecek, hem de değerlendirilebilir atıklar hammadde olarak ekonomiye kazandırılabilecektir. Bu amaçla, Yönetmelikte ambalaj atıklarının kaynağında ayrı toplanması esas olarak kabul edilmiştir. Bu konuda da esas sorumluluk belediyelere verilmiş ve belediyelerin bu çalışmaları; yetkilendirilmiş kuruluşlarla, piyasaya sürenlerle, Çevre ve Orman Bakanlığından lisans/geçici çalışma izni almış geri kazanım firmalarıyla yapmaları öngörülmüştür.

Kaynağında ayrı toplama çalışmaları, öncelikle büyükşehir belediyeleri, düzenli depolama tesisi olan belediyeler ve ambalaj atığının yoğun oluştuğu belediyelerde pilot uygulamalarla başlatılmak üzere bütün ülke genelinde hayata geçirilecektir. Vatandaşların, tüketim sonucu oluşan ambalaj atıklarını diğer atıklardan ayrı olarak biriktirmeleri ve belediyenin istediği şekilde toplama sistemine vermek üzere hazır etmeleri gerekmektedir.

Ambalajlı ürünlerin satışını yapan mağaza, market, süper market, hiper market ve alışveriş merkezlerinin; ambalaj atıklarını ayrı toplama noktalarını oluşturmaları gerekmektedir. Toplama noktalarında tüketicilerin bilgilendirilmeleri için resimli afişler, yazılar bulundurulmalıdır. Burada amaç; tüketiciyi bilgilendirmek, kaynakta ayrı toplama bilincini yaygınlaştırmak ve ambalaj atıklarının gelişigüzel atılmasını önlemektir. Ayrıca, bu satış noktalarının marka sahiplerinin Yönetmelik kapsamında kayıt altına alınmasında büyük bir görevleri bulunmaktadır. Satış noktaları sisteme kayıtlı olmayan firmaların ürünlerini reyonlarında satmamak gibi bir uygulama ile sorumlu tutulmaktadırlar Bu sorumluluk, satış noktaları aracılığıyla satılan markaların Yönetmelik kapsamında sorumluluklarını yerine getirip getirmedikleri konusunda bir tür piyasa denetimi yapmaları şeklindedir. Bu denetimle haksız rekabetin önlenmesi ve sorumlu işletmelerin hepsinin kayıt altına alınması amaçlanmaktadır.

Ambalaj atıklarını geri kazanmak isteyen gerçek ve tüzel kişiler, Bakanlıktan lisans almak zorundadırlar. Burada amaç, ambalaj atıklarını toplayan, ayıran ve geri dönüştüren tesislerin profesyonelleşmesini sağlamaktır. Tesislerde gelen, ayrılan, işlenen ve satılan ambalaj atıklarına ait veri kayıt sisteminin bilgisayar ortamında oluşturulması sağlanmakta ve Türkiye’deki maalesef kayıt dışı olan, ambalaj atıkları konusunda, bu çalışmayla bir ambalaj atıkları envanteri oluşturulmaktadır.  Toplanan, ayrıştırılan ambalaj atıklarının geri dönüşüm tesislerine gönderilerek ekonomiye tekrar kazandırılması sağlanmaktadır.

Türkiye’de ambalaj atıklarının yeni yönetim modeli Şekil 1’de verilmektedir. n

A.Mahir ERDEM - Emine AYDINOĞLU

Çevre ve Orman Bakanlığı

Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü