TEKNİK MAKALE 1. Sayı (Mart Nisan 2005)

Günümüzde, yaşamın pek çok alanında kaydedilen teknolojik gelişmeler, üretimde artışı ekonomide gelişmeyi, yaşam koşullarında konforu ve daha pek çok olumluluğu beraberinde getirirken yanısıra birçok olumsuzluğa da neden olmaktadır.
Özellikle son yıllarda büyük bir popülarite kazanan ‘çevre kirliliği ile mücadele’ söylemi de bu gelişmelere bağlı olarak her geçen gün daha büyük bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Çevre kirliliğinin bir boyutu olan ‘gürültü kirliliği’ ise tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de hızla yayılan, etkileri sinsi bir şekilde artan ve gerekli tedbirlerin alınmasında geç kalınması durumunda mücadelenin güçleşeceği ve büyük maliyetler gerektiren bir sorun olarak insan ve çevre sağlığını tehdit etmektedir. Gürültü kısaca, düzensiz yapılı, kişide rahatsızlık hissi uyandıran, istenmeyen sesler topluluğu olarak tanımlanabilir. Gürültü genel olarak 60 - 4000 Hz frekans aralığında ve 60 - 130 dB aralığında kabul edilmektedir. Bu genel kabule karşın gürültünün zararlı etkileri düşük seviyelerde başlayabilmektedir. Günümüzde planlı gelişmeyen ve iyi planlanmayan şehirler, yaşadığımız her türlü yapıda projelendirme, detaylandırma, uygulama ve ekipman seçiminde yapılan hatalar gün geçtikçe daha yüksek düzeyde ve uzun süre gürültüye ve gürültünün olumsuz etkilerine maruz kalmamıza neden olmaktadır.

Gürültünün insan üzerinde etkileri, gerçekleştirilen eyleme ve bulunulan duruma bağlı olarak düşük düzeylerden itibaren başlayabilmektedir

30-60 dB psişik etkiler
60-90 dB psişik ve norovejetatif etkiler
90-120 dB psişik, norovejetatif ve otolojik etkiler

Gürültünün olumsuz etkilerini daha açık şekilde ifade edersek şu şekilde sıralayabiliriz

Geçici veya sürekli işitme bozuklukları.
Kan basıncının artması, dolaşım bozuklukları, solunumda hızlanma, kalp atışlarında yavaşlama, ani refleks.
Kronik bitkinlik, vücut direncinde düşme ve hastalıklara yakalanma olasılığında artış.
Sakat, ölü ve erken doğumlar.
Davranış bozuklukları, aşırı sinirlilik ve stres.
İş veriminin düşmesi, konsantrasyon bozukluğu, hareketlerin yavaşlaması.

Bazı örneklerle bu durumu irdelediğimizde

- Gürültü iş verimliliği konusunda yapılan araştırmalar sonucu; ofis ortamında çalışanlarda gürültünün % 20’ye kadar verim düşüklüğüne, endüstriyel üretim ortamında ise % 12’ye varan üretim düşüklüğüne neden olduğu, üretimde kalite düşüklüğü ve iş kazalarında artışların olduğu saptanmıştır.

- Avusturya’da yapılan bir araştırmada ise gürültülü ortamda yaşayan çocuklarda geceleri kortizon oranının arttığı, bunun da psikolojik stresin yükselmesine yol açtığı saptanmıştır.

- California Üniversitesinden Edward F.Chang ve Michael M.Merzenich’in yaptığı araştırmalarda sürekli çevre gürültüsünün bebeklerde işitsel ve sözel yeteneklerin gelişmesini geciktirdiği saptanmıştır.

Tüm bunların yanısıra unutulmamalıdır ki gürültünün kişi üzerindeki etkileri, alışılmış hissi oluşmasına karşın süreklilik göstermesi ve gürültü sonucu oluşan işitme kayıplarının da medikal ve cerrahi tedavisinin olmamasıdır. Gürültü nedeni ile oluşan işitme kayıpları daha çok yüksek frekanslarda oluşmakta daha sonra komşu frekanslara yayılmaktadır. Ancak bu kayıp insan konuşma sesi olan 500 Ğ 3000 Hz arasına geldiğinde fark edilebilmektedir. Bu nedenle konu ile ilgili tıp adamları gürültülü ortamlarda çalışanlarda, işitme kayıplarının bir habercisi olarak da görülebilen kulakta çınlama şikayetinin ciddiye alınmasını önermektedirler.

GÜrÜltÜ KontrolÜne Yönelİk ÇalIŞmalar

Bu yazımızda endüstriyel ortamlar ön planda tutulmuş olup sonraki yazımızda tasarım sürecinde gürültü kontrolüne yer verilecektir. Gürültü kontrolüne yönelik çalışmalar, söz konusu mekanın yapısına, kullanım amacına gürültünün nedenlerine göre değişmektedir.

1. Kaynakta alınabilecek önlemler

Gürültüye neden olan kaynakta alınması gereken önlemler olup, öncelikle yapılması gereken çalışmalardır. Bu çalışmalar etki düzeyi en yüksek olan çalışmalardır. Sesler yada onun bir boyutu olan gürültü bir kaynaktan hava ve titreşim yolu ile yayılır. Bu nedenle her iki konuda da çalışma yapılması gerekmektedir.
v 1.1.Titreşim Kontrolü
v- Makine, cihaz veya ekipmanın periyodik bakımlarının yapılarak oluşan titreşimlerin azaltılmasının sağlanması,

- Makine, cihaz veya ekipmanın oturduğu zeminin yüzer döşeme haline getirilmesi,

- Makine, cihaz veya ekipmanın zemine bastığı ayaklarda titreşim alıcı pet, yay veya amortisör benzeri elemanların kullanılması.

- Makine, cihaz veya ekipmanın bağlı bulunduğu tesisatta kompanzatör, flexbl bağlantı elemanlarının kullanılması,

- Tesisatın bağlı bulunduğu noktalarda titreşim alıcı elemanların kullanılması.

1.2. Hava Sesi

- Makine, cihaz veya ekipmanın periyodik bakımlarının yapılarak çıkardığı ses düzeyinin azaltılmasının sağlanması,

- Makine, cihaz veya ekipmanın kaportasında ses yalıtım uygulamaların yapılması,

- Makine, cihaz veya ekipmanın bir kabin içine alınması,

- Makine, cihaz veya ekipmanın gürültü perdesi ile mantolanması.

2. Çevrede alınabilecek önlemler

Kaynağın bulunduğu ortamda veya kaynakla, etkilenen kişi arasında alınması gereken önlemler olup, kaynakta önlem alınamaması ya da yetersiz olması durumunda yapılması gereken çalışmalardır.

2.1. Gürültü kaynağının yakın çevresinde alınabilecek önlemler

Bu çalışmalar gürültü kaynağı veya kaynaklarına olabilecek en yakın çevrede, gölgeleyici panel veya perdelerle alınabilecek önlemlerdir. Çalışmalarda kullanılacak panel ve perdelerin pratik kullanımlı, hareket edebilir, ortam koşullarında sorun yaratmayacak, işyeri güvenliği ile işçi sağlığı ve güvenliği açısından sorun oluşturmayacak ürünler olmasına özen gösterilmelidir.

2.2.Gürültü kaynağının bulunduğu mekanda alınabilecek önlemler

2.2.1.Mekandan çıkan gürültünün azaltılması

Bu çalışmalar gürültü kaynağı veya kaynaklarının bulunduğu mekanlarda, mekanın tavan, duvar ve zemin yüzeylerinde, kapı ve pencerelerinde alınabilecek önlemlerdir. Bu tür çalışmaların tercih edilmesi için mekanın bir veya birkaç makine veya ekipmanın bulunduğu, sürekli ve çok sayıda çalışanın olmadığı bir mekan olması, aynı zamanda ekonomik bir çalışmanın yapılmasına uygun büyüklükte olması gerekmektedir. Bu çalışmalarda gürültünün mekan dışına geçişi azaltılırken aynı zamanda da mekan içinde çalışanların da etkilenmesinin azaltılması birlikte düşünülmelidir. Ayrıca yapılan çalışmanın, ortam koşullarında sorun yaratmayacak, işyeri güvenliği ile işçi sağlığı ve güvenliği açısından sorun oluşturmayacak bir çalışma olmasına özen gösterilmelidir. Bu çalışmalar genellikle yüksek gürültülü test odaları, jeneratör kojenerasyon Ğ blower Ğ mahalleri, mekanik tesisat mahalleri gibi mekanlarda yapılması öngörülen ve mekandaki gürültünün komşu mekanları ya da çevreyi etkilememesi hedeflenen çalışmalardır.

2.2.2.Mekanda oluşan gürültünün azaltılması

Bu tür çalışmalar diğer çalışmaların yapılamadığı ya da yetersiz kaldığı durumlarda tercih edilen çalışmalardır. Bu çalışmalarda mekanda, genel olarak gürültü düzeyinin düşürülmesi hedeflenir. Yapılacak çalışmalarda ses sönümleme yeteneği yüksek elemanlar kullanılır. Bu tür elemanlar genellikle mekanın tavanından asılarak ve gürültülü ekipmanın yoğun olduğu bölgede daha sık olacak şekilde kullanılmalıdır. Ayrıca mekanın sert ve parlak duvar yüzeylerinde de ses sönümleme yeteneği yüksek elemanların kullanılması faydalıdır. Yapılan çalışmanın, ortam koşullarında sorun yaratmayacak, işyeri güvenliği ile işçi sağlığı ve güvenliği açısından sorun oluşturmayacak bir çalışma olmasına özen gösterilmelidir. Uygulamada tavandan asılan ses sönümleyici eleman kullanımı nedeni ile aydınlatma düzeyinin düşmemesi için de önlem alınmalıdır.

Mekanın tümüne yönelik bu çalışmalar genellikle yüksek miktarlarda malzeme kullanımını gerekli kılmakta ve yüksek sayılabilecek maliyetler ortaya çıkmaktadır.

3. Kullanıcıda alınabilecek önlemler

Yukarıdaki çalışmaların yapılamaması ya da yetersiz kalması durumunda, ortamı kullanan kişilerde korunmaya yönelik alınabilecek önlemlerdir.

SADIK ÖZKAN
2D Yapı