DOSYA 4. Sayı (Eylül Ekim 2005)

Küresel Elektronik Atık (E-Atık) Pazarı 2009’da 11 Milyar Doları Geçecek
E-ATIK NEDİR?

E-Atık (elektronik atık) küresel olarak elektronik cihaz/aletlerin kullanıcısı tarafından kullanım süresini/hayatını tamamlamasıyla ortaya çıkartılan atıktır. E-atıklar (TV, bilgisayar, yazıcı, telefon, fax, fotokopi makinaları, ekranlar, DVD, VCR, entegre devreler, yarı iletkenler, baskılı devreler, algılayıcılar, kablolar, iPod, MP3, tıbbi cihazlar vs) başlıca plastik, metal(ler) ve cam içermektedir. Bu elektronik atıklar genellikle demonte edildiklerinde, yakıldıklarında veya tekrar kazanım/kullanım için parçalandıklarında tehlikeli maddeler içerebilmektedir. Son teknolojik gelişmeler üreticiler için daha az toksik malzeme seçeneği ve daha ucuz geri dönüşüm metodları seçeneği sağlamaktadır. Sonuç olarak, E-Atık endüstrisi büyüyen ve gelişen bir pazar konumundadır.

E-ATIK PROBLEMİ NE KADAR BÜYÜKTÜR?

Amerikan Ulusal Sağlık Konseyine göre ABD’de 300-500 milyon kullanım dışı yok etmeye hazır (e-atık kapsamında) bilgisayar bulunmaktadır. Son 50 yıldır da yüzlerce milyon TV satılmıştır ve bunlar kısa süre sonra e-atık olacaktır. E-atıklar belediye atıkları içinde en hızlı büyüyen katı atık cinsidir. Diğer atıklardan 3 kat daha hızla artmaktadır.

E-ATIKLARA ŞİMDİ NE YAPILIYOR?

Tarihsel olarak e-atıklar çöplüklere atılıp dolgu yapılmakta veya diğer atıklarla birlikte yakılmaktadır. ABD’de sadece elektronik ürünlerin yaklaşık %10’u geri dönüştürülmektedir. Bilgisayarların %11-15’i tekrar kullanılmakta veya geri kazanılmaktadır.

E-ATIKLAR ZEHİRLİ/ TEHLİKELİ ATIKTIR

Klorlu solventler, bromlu alev geçiktiriciler, PVC, ağır metaller, plastik ve gazlar elektronik ürünler ve parçalar yapmada, yarı iletken yongalar üretmede, devreler ve disk sürücüler imalinde binin üzerinde malzeme kullanılmaktadır. Bir TV katot ışın tüpü (CRT) 2-4 kg kurşun, büyük TV ekranı ondan daha fazla kurşun içermektedir. Toprak dolgusundaki ağır metallerin örneğin Pb, Cd ve Hg’nin %40’tan fazlası elektronik alet atıklarından gelmektedir.

RİSKLER NELERDİR?

Kurşun (Pb): Pb’nin sağlık üzerine olumsuz etkileri iyi bilinmektedir Çocuklarda beyin hasarı ve üreme bozuklukları, Pb’ye maruziyetten bir çok üründen yasaklanmıştır. CRT tüpleri, eski lehimler ve entegre devreler kurşun içerir.

Cıva (Hg): Düşük dozlarda bile zehirlidir ve beyin ile böbreklere zarar verir. Anne sütüyle geçebilir. Bir çay kaşığının 70’te biri bile 20 acre’lık bir göldeki suyu kirletip yaşayan balıkların yenmesini engeller.

Kadminyum (Cd): Cd insan vücudunda böbrekte birikir ve insanı zehirler. Kırılgan kemiklere etkisi vardır. Yüzeye bindirilmiş aletler, yonga resistörleri, infrared dedektörleri, yarı iletkenler ve eski tip CRT tüpleri Cd içerir. Ayrıca plastiklerde stabilizatör olarak kullanılır

Bromlu Alev Geciktiriciler (BFR): Normal gelişme için hormonal fonksiyonları önemli derecede etkiler. BFR işyeri ve ofislerdeki bilgisayarlar üzerindeki tozlarda bulunmaktadır ve ABD ile İsveç’te anne sütünde çok fazla miktarda rastlanmıştır.

Fosfor (P): CRT tüpün iç yüzünü kaplamak için kullanılır. Kırılan tüplerden oluşan tozların teneffüsü çok risklidir. Fosforun zararı pek fazla bilinmemektedir.

Baryum (Ba): CRT tüpünden radyasyonu azaltmak için kullanılır. Kısa süre Ba maruziyeti beyin şişmesine, kas zayıflığına, kalp ve karaciğer hastalığına neden olabilmektedir.

Altı Değerlikli Krom (Cr+6): Korozyon koruması ve işlenmemiş galvaniz çelik levhalar ve serleştirilmiş çelik için kullanılır. DNA hasarı ve astimik bronşite sebep olabilir.

Berilyum (Be): Ana kart ve bağlantılarda bulunur. Son zamanlarda Be kanserojen olarak sınıflanmaktadır.

Plastikler: Bir bilgisayarda ortalama 7 kg civarında PVC de içeren plastik bulunur. Belli sıcaklıkta yandığında dioksin oluşur. Plastik kombinasyonları basılı devrelerde, PVC en tehlikeli plastiktir.

E-ATIK GERİ DÖNÜŞÜM PAZARININ BÜYÜKLÜĞÜ NE KADARDIR?

Bussiness Communications Company Inc.’in 2005-Haziran tarihli Elektronik Atık Kazanma İşi Raporuna göre dünya genelinde elektronik atık pazarının ortalama yıllık büyüme hızı 2004 yılında 7.2 milyar dolardan 2009’da 11 milyar dolara, %8.8 hızla artacaktır. 2004-2009 yılları arasında küresel e-atık pazarında geri dönüşen metallerin satışı 2004’te 4236 milyon $’dan yıllık %8.1 artışla 2009’da 6245 $’a yükselecektir. Geri dönüştürülen plastik pazarı 2004’te 2552 milyon $’dan yıllık %10.2 artışla 4157 milyon $’a artacaktır. Geri dönüştürülen cam/silika 2004’te 41 milyon $’dan yıllık %7.5 artışla 59 milyon $’a çıkacaktır. Genelde müşteri kullanımı sonrasında açığa çıkan e-atık pazarı gelecek 5 yıl içinde güçlü olacaktır. Bundan sonra elektronik malzemelerin yapımında kullanılacak hammaddelerde beşikten-mezara kadar tehlikeli atıklar içermemesi ve çevre dostu olması özelliği aranacaktır. E-Atık geri dönüşümü hem çevreyi korur hem de uygun ortamlarda yapıldığında yeni iş sahaları açabilir.

ABD’DE E-ATIK DURUMU NEDİR?

Küresel anlamda bilgi çağına giren toplumların oluşturdukları e-atıklar çok hızla artmaktadır. Belediye atıkları içinde en hızlı büyüme e-atıklarda olmaktadır. Gelişmiş ülkelerde e-atıklar katı atığın %1’ini oluştururken bunun 2010’da %2’ye çıkacağı tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ise e-atıklar katı atıkların %0.01-%1 arasında değişmektedir. Ancak Çin ve diğer gelişmekte olan ülkelerde e-atık miktarının gelecek beş yılda üç katına çıkma potansiyeli vardır. ABD’de elektrik-elektronik aletler ABD’nin toplam milli üretiminin %6’sıdır. 10 yıl önce bu oran %1’ler civarındaydı. Aynı zamana, elektronik cihazların ömürleri/kullanım süreleri azalmaktadır yani modası daha çabuk geçmektedir. Bilgisayar satışları küresel olarak yıllık %10 artmaktadır. DVD satışları her yıl ikiye katlanmaktadır. Bu cihazların kullanım süreleri kısalmaktadır. TV’ler 10 yıl, bilgisayarlar 2-3 yıl kullanılmaktadır. Maalesef elektronik üreticileri ve devlet, e-atıklarla ilgili yeterince hızlı politika ve pratik oluşturamamaktadır. Sonuç olarak yüksek oranda elektronik atık çevreye tehlikeli maddeler bırakarak belediye çöplüklerine katı atık olarak gitmektedir. ABD Kalifornia’da her gün 10000’den fazla bilgisayar ve TV kullanılmaz duruma gelip, e-atık olmaktadır. Kalifornia Eyaletinde altı milyondan fazla stokta bilgisayar ve TV atığı vardır. Kaliforniya’da bilgisayar ve TV alınırken tüketiciye bunların atıklarını yok etmek için 10-35 $ vergi ödetilir. 1-Temmuz 2004’ten itibaren elektronik satıcıları e-atık geri dönüşüm parası/vergisi toplamaktadırlar. 15 inçten küçük ekranlardan 6; 15-35 inç arası 8 ve 35 inç üstü ekranlardan 10 $ e-atık geri dönüşüm parası toplanmaktadır. Bu paralar e-atık geridönüşüm/kazanım fonlarında toplanıyor. Geri dönüşüm parası almayan satıcılara 2500-5000 $ ceza kesiliyor. 1-Temmuz 2005’ten itibaren ise elektronik üreticileri bir önceki yıl ürettikleri tüm ürünlerin dökümünü ve bunların içindeki tehlikeli madde miktarlarını beyan etmek zorundadırlar.

ABD, E-Atık geri dönüşümünde ya e-atıkları Asya’daki ülkelere ihraç etmekte, ya hapishanelerdeki ucuz iş gücü, suçlular kullanılarak ya da tehlikeli çalışma koşullarında geri dönüştürmektedir. Geri dönüşümün ucuzlaması için elektronik üreticilerinin daha az toksik malzeme kullanması daha doğru olacaktır. Sonuç olarak hızla artan e-atıkların uygun yöntemlerle geri kazanımı hem çevreci (çevre daha az kirletilecek) hem de önemli ölçüde iş sahası yaratabilecek önemli bir pazar olmaktadır

Prof.Dr. Muammer KAYA
Osmangazi Üniversitesi, Teknoloji Araştırma Merkezi (TEKAM) Müdürü