Makale

1962 Yılında İnşa Edilen Ataköy Atıksu Arıtma Tesisi ve Geçirdiği Evreler

Prof. Dr. Ahmet Samsunlu
İTÜ İnşaat Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi (E)
İmar ve İskan Eski Bakanı




Türkiye’de çevre ve çevre mühendisliği konularının tarihsel gelişimini anlatan yazılarıma ara vererek, 1970-1980 yıllarıyla ilgili olan bir önceki yazımda bahsettiğim Ataköy Atıksu Arıtma Tesisi hakkında bildiklerimi aşağıda sizlerle paylaşmak istiyorum.

Modern şehirciliğin ülkemizde ilk uygulaması olarak Emlak Kredi Bankası’nca Ataköy’de yaptırılan ve yaptırılacak evlerde oturan ve oturacak yaklaşık kırk bin nüfusun kullanılmış sularının arıtılarak bertarafı için Avusturyalı bir firmaya arıtma tesisinin projeleri yaptırılmış ve Emlak Kredi Bankası adına İller Bankası tarafından inşa ettirilerek 1962 yılında işletmeye alınmıştı.

Tesis; terfi merkezi, ızgara, öğütücü, kum tutucu, ön çöktürme, damlatmalı filtre, son çöktürme, çamur çürütme ve çamur kurutma yataklarını ihtiva edecek şekilde planlanmıştı.

Başlangıçta başarıyla çalıştırılan ülkemizin ilk evsel arıtma tesisine gelen kanallara izinsiz bir şekilde civardaki endüstri atıksularının ve yoğun bir şekilde başka bölgelerin evsel atıksularının bağlanması ile tesis aşırı yüklenmiş ve iyi çalıştırılmadığı için istenilen arıtma verimi elde edilememişti. 

1968 yılından itibaren Emlak Kredi Bankası, arıtma tesisini işletmekten vazgeçmiş ve gelen atıksu Ayamama Deresi’ne mevcut taşkın kanalı yardımıyla deşarj edilmiş ve tesis devre dışı bırakılmıştı.


Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi’ndeki öğrencilerimle tesise 1972 ilkbaharında yaptığım ziyarette, yapıların paslanmaya yüz tuttuğunu, çökeltim havuzlarında biriken çamurların kuruduğunu ve burada bitkilerin büyüdüğünü üzüntüyle görmüştüm.

1982’de İmar ve İskân Bakanlığı yaptığım sırada, tesisin yeniden çalıştırılması ve Stuttgart Üniversitesi’nde olduğu gibi bir eğitim ve araştırma tesisi olarak değerlendirilmesinin faydalı olacağını düşündüm.

Tesisin, Bakanlığıma bağlı İller Bankası’nca çalışır duruma getirilmesi ve yine Bakanlığıma bağlı Emlak Kredi Bankası’nca mülkiyetinin de devri suretiyle İstanbul Teknik Üniversitesi’ne verilmesi teklifim, çalışma arkadaşlarım tarafından tasvip görmüş ve kabul edilmişti. İTÜ tarafından kabul edilemeyen bu öneri daha sonra TÜBİTAK Marmara Araştırma Enstitüsü’ne teklif edildi. Bu kuruluş tarafından da olumsuz cevap verilmesi üzerine tesisle ilgili tarafımdan arzulanan ve öngörülen tesisi canlandırma girişimi ne yazık ki gerçekleştirilememişti.

Fotoğraflar: İSKİ

1990 yılında İSKİ Bilim Kurulu’nda görevli olduğum sürede bu tesisin yeniden çalışır hale getirilmesi ve eğitim maksatlı kullanılması teklifim, Ergun Göknel’in Genel Müdür olduğu İSKİ yönetimince ilgiyle karşılandı ve revizyon projesinin hazırlanması görevi tarafıma verildi. İTÜ’den bir heyetle tesise yaptığımız ziyarette, 23 yıl boyunca kullanılmayarak atıl durumda bırakılan tesisin inşaat yapılarının dökülmüş olduğu ve özellikle mekanik aksamın tamamen çürümüş ve tahrip olduğu görüldü. İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü’nden Prof. Dr. Veysel Eroğlu ve diğer öğretim elemanlarıyla birlikte yürüttüğümüz çalışma sonucunda hazırladığımız avam proje esas alınarak tesisin yenilenmesi 1992 yılında ihaleye çıkarıldı. Fakat başlayan çalışmalar İSKİ’nin o dönemde düştüğü ekonomik sıkıntı yüzünden 1993’ün Temmuz ayında durdu. 1994 yılında revizyon projesini benimle birlikte projeyi yapan Prof. Eroğlu’nun İSKİ Genel Müdürü olması ile birlikte çalışmalar tekrar başlatıldı ve tesis Mayıs 1996’da yeniden işletmeye alındı. Bu yenileme 900 milyar TL’ye mal olmuştu. 

28 yıl sonra yeniden işletmeye alındı
İşletmeye alınan bu tesise, eski projede olmayan havalandırmalı bir kum tutucu ve belt filtre ünitesi eklendi ve projesi hazırlanan bu tesiste bulunan öğütücünün yeniden inşası öngörülmemişti. Terkedilen bir tesis böylece 28 yıl sonra yeni teknolojilerle işletmeye alındı. Tesiste mevcut olmayan ve iki katlı olarak yeni inşa edilen idari binada, alt katındaki laboratuvar, idareci ve çalışanlara ait birimler ve üst katta ise eğitim hizmetlerini verebilecek birimleri bulunuyordu. 

Bu tesisin yenilenmesinin en önemli gayelerinden birisi de ülkemizin acil ihtiyacı olan arıtma tesisleri işletme elemanları için Eğitim Merkezi olarak hizmet görmesinin kararlaştırılmış olmasıydı. Türkiye’de arıtma tesisleri için işletme elemanı eğitimi ile ilgili görevlendirilmiş bir kuruluş halen de bulunmuyor. 

Tesis yeniden işletmeye alındığından beri gerek İSKİ, gerekse diğer ilgili kuruluşlar için arıtma konusunda teknik personelin ve operatörlerin yetiştirilmesi ve eğitilmesine ağırlık verildi. İstanbul Su Kanalizasyon İdaresi (İSKİ), kurmuş olduğu “İşletme Elemanı Eğitim Merkezi”nde İTÜ ile işbirliği içinde kendi elemanları yanında diğer belediyelerin ve kuruluşların elemanlarının eğitimine de katkıda bulunuyor. İSKİ tarafından bu eğitimlere katkı sağlamak için kitap ve dokümanlar da hazırlanmıştır.

Ataköy Arıtma Tesisi Eğitim Merkezi’nde ilk kurs, İSKİ mensubu 20 teknik personele ve müteahhidinin iki görevlisine, benim de aralarında bulunduğum İTÜ öğretim elemanlarınca, 70 saatlik bir kurs olarak verilmişti. Kurs süresince mekanik ve biyolojik arıtma, çökeltme, yüzdürme, çamur çürütme, dezenfeksiyon konularının yanında numune alma, laboratuvar analizleri, bakım ve onarım, kayıt ve değerlendirme gibi konularda da eğitim verilmişti. Bu kursun sonunda Ataköy Arıtma Tesisi’nin üniteleri tek tek kursiyerlere tanıtılarak her bir ünitenin fonksiyonları, çalışma prensipleri, işletilmesi, işletilmesi sırasında karşılaşılan problemler ve karşılaşabilecek olası problemler ve çözüm yolları açıklanmıştı.
Bugün bu tesis, yeni inşa edilen ve 2014 yılında işletmeye alınan Ataköy İleri Biyolojik Arıtma Tesisi sahası içinde yer alıyor ve halen çalıştırılıyor. Ataköy İleri Biyolojik Arıtma Tesisi 2.500.000 nüfusun atıksuyunun karbon, azot, fosfor giderimini sağlıyor. Temennim ise kurtarılması için büyük bir uğraş verdiğim bu yapının örnek bir tesis olarak korunması, eğitim ve araştırma hizmetleri vermeye devam etmesidir.

Kaynak
İSKİ Faaliyet Raporu, 1996
İSKİ Haber, Ataköy Biyolojik Arıtma Tesisi, 1996
Samsunlu, A., Eroğlu,V., (1997) “Türkiye’de Arıtma Tesisi Kurma ve İşletilmesi Öncelikleri ve Ataköy Arıtma Tesisi Örneği”, Türkiye’de Çevre Kirlenmesi Öncelikleri Sempozyumu II, 22-23 Mayıs 1997, İstanbul.
Topacık, D., (2000), “Atıksu Arıtma Tesisleri İşletme El Kitabı”, İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSKİ Genel Müdürlüğü Yayını, İstanbul
Samsunlu, A., (2003), “Arıtma Tesisleri Kurulması, İşletilmesi ve Eleman Eğitimi, Ataköy Arıtma Tesisi Örneği”, TMMOB Çevre Mühendisleri Odası V. Ulusal Çevre Mühendisliği Kongresi
Samsunlu, A., (2011), “Atıksuların Arıtılması”, Birsen Yayınevi, İstanbul
Ataköy İleri Biyolojik Arıtma Tesisi: http://www.iski.gov.tr/web/statik.aspx?KID=1000437

Geri