Makale
Ordu Kumbaşı Atıksu Arıtma Tesisi Arıtma Çamurunun Toprakta Uygulanabilirliğinin İncelenmesi(*)
Ocak 2014 / Sayı: 66

Buket Şensoy Kıran
Ordu Belediyesi Su ve Kanalizasyon Müdürlüğü 

Prof. Dr. Hanife Büyükgüngör
Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Çevre Mühendisliği Bölümü

1. GİRİŞ

1.1. Ordu İli Hakkında 


Genel Bilgi
Ordu ili Şekil 1’de görüldüğü üzere Karadeniz Bölgesi kıyı şeridinde yer almaktadır. Ordu’da tipik bir Karadeniz iklimi hakimdir. Kışlar serin, yazlar ılık geçer. Yılın hemen bütün aylarında yağış vardır. Genelde ılıman bir iklim yapısına sahip olmakla birlikte coğrafi yapısı itibariyle deniz ve kara olmak üzere iki farklı iklim karakteri gösterir. Kıyıya paralel bir duvar gibi uzanan dağlarla sahil arasında geçiş iklimi görülür.

2011 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre Ordu ili Merkez ilçesi nüfusu 183,780’dir. Orduya bağlı 18 ilçe vardır. Nüfus olarak en fazla olan Ünye ve Fatsa gibi ilçelerdir. Ordu şehir merkezi ve halen belediye sınırları içerisinde olmayan ancak belediyenin hizmet verdiği, yakın zamanda sınırları içerisine alınacak 21 adet köy vardır.

1.2. Arıtma Çamurunun Özellikleri
Atıksu arıtma işlemleri sonucu oluşan arıtma çamurları, uygulanan arıtma işlemine bağlı olarak ağırlıkça yüzde 0.25 ile yüzde 12 katı madde içerir. Çamurun sadece küçük bir kısmı katı madde, önemli bir kısmı sudur; bu nedenle büyük hacimler işgal eder (Filibeli, 2011). Ancak yüksek organik madde içeriği (> %40), içermiş olduğu makro (azot: %3, fosfor: %2, potasyum: %50.5) ve mikro besin elementleri ile bir atık madde değil, aksine yararlanılabilecek bir malzeme özelliği taşımaktadır (Sanin, 2011).

1.3 Kumbaşı Mahallesi Evsel Atıksu Arıtma Tesisi
Ordu Belediyesi sınırları içerisinde bulunan Kumbaşı Mahallesi’nin 3000 kişilik yerleşiminden kaynaklanan 450 m3/gün debi miktarı ile Kirazlimanı Asri Mezarlık ile Akçaova deresi arasında kalan bölgenin evsel nitelikteki atıksularını arıtmak amacıyla betonarme yapı tarzında aktif çamur sistemine göre çalışan bir arıtma tesisi dizayn edilmiştir.

Ordu Belediyesi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu koordinasyonunda yürütülmekte olan “Ordu Atıksu Arıtma Tesisi ve Kumbaşı Atıksu Arıtma Tesisinin Modernizasyonu” projesi kapsamında atıksu arıtma tesisinde kapasite artışı sağlanarak proje debisi 1150 m3/gün’e yükseltilmiştir. Yapılan yenileme çalışmalarıyla beraber tesiste yer alan üniteler; Giriş Pompa İstasyonu ve Izgara Yapısı, Anaerobik Tank, Havalandırma Havuzu, Anoksik Tank, Çöktürme Havuzu ve Yoğunlaştırma Havuzu’dur. 

Tesiste mevcut olarak bulunan çamur kurutma yatakları iptal edilerek bu alan genişleme alanı olarak kullanılmıştır. Kumbaşı Atıksu Arıtma Tesisi’nde prosesten kaynaklanan arıtma çamurunun değerlendirilmesi planlanmaktadır. Halihazırda uygulanan çamur bertaraf yöntemi, Kumbaşı Atıksu Arıtma Tesisi’nde oluşan arıtma çamurunun vidanjörle yaklaşık 10 km uzaklıktaki Ordu (Merkez) Atıksu Arıtma Tesisi’ne getirilerek termal kurutma yöntemiyle minimum %85 kuruluğa getirilmesidir. Kumbaşı atıksu arıtma tesisinde yapılan tüm yenileme çalışmaları ile ileri arıtma yöntemlerinin uygulanması hedeflenmiştir. 

1.4. Stabilize Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanımı
Arıtma çamurları, bitkisel üretim için gerekli olan bütün besi maddelerini birarada bulundururlar. Bu sayede arıtma çamurlarının kullanıldığı alanlarda ticari gübre kullanımı azalmakta veya arıtma çamurları toprak iyileştirici olarak tamamen ticari gübrelerin yerini alabilmektedir. Organik madde bakımından da zengin olan arıtma çamurları tarım alanlarımıza uygulanması konusundaki araştırma bulguları ve deneyimler son derece sınırlıdır. Ülkemiz genelinde, evsel nitelikli atıksuların özellikle ikinci kademe arıtımı sonucu ortaya çıkan arıtma çamurlarının içermiş olduğu makro ve mikro bitki besin maddeleri ile karbonun topraklarımıza geri dönüşümünü sağlamak önemli bir çevre kazancı olacaktır.

Evsel ve Kentsel Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanılmasına Dair Yönetmelik hükümleri gereği evsel ve kentsel atıksuların arıtılması sonucu elde edilen arıtma çamurlarının toprakta kullanılabilmesi için stabilizasyonu zorunludur. Stabilize edilen arıtma çamurlarının toprakta kullanımına yönelik sınırlamalar ve yasakları ile ilgili hükümler yönetmelikte yer almakta olup; buna göre toprağa temas eden ve çiğ olarak yenilen meyve ve sebze ürünlerinin yetiştirilmesinde, pH değeri 6’dan küçük olan topraklarda, sulak alanlar, taşkın alanlarında ve taşkın tehlikesi olan alanlarda, don ve karla kaplı alanlarda, sature toprakta, doğal ormanlarda, taban suyu seviyesi yüzeyden 1 metreden daha sığ derinlikte olan yerlerde, eğimi % 12’yi geçen alanlarda kullanılması yasaktır. Stabilize edilen arıtma çamurlarının toprakta kullanılması izne tabidir. İzin sürecinde yaptırılması gereken analiz parametreleri ve sınır değerleri Çizelge 1, Çizelge 2 ve Çizelge 3’te verilmiştir (Saygılı, 2010 ).



2. MATERYAL ve METOT
Ordu Belediyesi Kumbaşı Mahallesi Atıksu Arıtma Tesisi’nden kaynaklanan arıtma çamurunun toprakta uygulanabilirliğini belirlemek için ilgili yönetmelik gereği yapılması gereken analizler Evsel ve Kentsel Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanılmasına Dair Yönetmelik EK I-A,EK I-B,EK I-C ve EK I-D’de listelenmiştir. Yönetmeliğin 8. maddesinin “ç” bendinde belirtildiği üzere stabilize arıtma çamuru analizlerinin akredite laboratuvarlarda yapılması gerekmektedir. Analiz için çamur kurutma yataklarından alınan 1 kg arıtma çamuru numunesi TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi’ne gönderilerek ilgili yönetmelik kapsamında tüm analizler yaptırılmıştır.


3. SONUÇ ve TARTIŞMA
3.1.  Arıtma Çamuru Analiz Sonuçları
TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi tarafından yapılan analiz sonuçları Çizelge 4’de verilmiştir. 
Çizelge 4’te sunulan analiz sonuçlarına göre Çizelge 1, 2 ve 3’te listelenen sınır değerlerin aşılmadığı ve Ordu Belediyesi Kumbaşı Mahallesi Atıksu Arıtma Tesisi’nden kaynaklanan arıtma çamurunun toprakta kullanılması hususunda herhangi bir sakınca olmadığı tespit edilmiştir.

Evsel arıtma çamurlarının çiftlik gübresi ve yeşil alanlarda toprak iyileştirici ve gübre olarak kullanımındaki etkilerini görmek için yapılan iki yıllık arazi denemesi sonucunda, uygulanan organik materyallerin hem toprağın hem de çim bitkisinin genel olarak besin element içeriklerini artırdığı tespit edilmiştir. Çalışma sonucunda arıtma çamuru ve arıtma çamuru+çiftlik gübresi karışımının organik bir iyileştirici kaynağı olarak verimsiz toprakların iyileştirilmesi ve toprak verimliliğinin sağlanması amacıyla optimum uygulama olarak kullanılabileceği belirlenmiştir (Küçükhemek, 2010).

Arıtma çamurlarının toprakların bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerine olan etkilerinin belirlenmesi amacıyla oluşturulan diğer bir çalışmada, ASKİ Ankara Merkezi Atıksu Arıtma Tesisi’nden alınan anaerobik arıtma çamuru kullanılmıştır. Organik madde içeriği yüksek arıtma çamurunun tuzlu-alkali toprağa uygulanması hem fiziksel hem de kimyasal olarak toprak özelliklerinde önemli değişikliklere neden olmuştur. Sonuç olarak toprak fiziksel ve kimyasal özelliklerinin iyileştirilmesi ve toprak verimliliğinin sağlanması amacıyla kullanılacak olan arıtma çamurlarının önemli bir kaynak olduğu ve çevre açısından olumlu katkılar sağlayacağı belirlenmiştir (Angın ve ark., 2009).

Elde edilen sonuçlar ve çalışmalar değerlendirildiğinde, atıksu arıtma çamurlarının tarımda kullanılmasının çevre kirliliğinin önlenmesi ve sahip olunan doğal kaynakların korunması açısından etkin bir geri dönüştürme prosesi olduğu anlaşılmaktadır. Bu metot diğer değerlendirme metotlarıyla kıyaslandığında en ucuz atık muamele yöntemidir. İçerdiği besleyiciler ile organik gübre olarak kullanılan çamur, toprağı bitkilerin gelişmesine uygun hale getirir. Düşük besleyici seviyesiyle tek başına yeterli olmasa da gerekli suni gübre miktarına katkıda bulunduğu için gübreleme masraflarını azaltmanın yanı sıra toprak iyileştiricisi olarak da kullanılabilir (Ayvaz, 2000). Bu nedenle Ordu ilinde yapılan bu uygulama ile hem deponi sahasında geniş alanlar işgal eden arıtma çamurunun bertarafı sağlanacak hem de hiçbir maliyet olmaksızın toprağın besin ve gübre ihtiyacı karşılanmış olacaktır.

KAYNAKLAR
03.08.2010 tarih ve 27661 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Evsel ve Kentsel Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanılmasına Dair Yönetmelik.

Ayvaz, Z. (2000) “Atıksu Arıtma Çamurlarının Değerlendirilmesi”, 
Ekoloji Magazin Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 2000, Sayı 35, 3-11.

Saygılı, G. (2010) “Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanımına Yönelik Mevzuat”, Uluslararası Sürdürülebilir Su ve Atıksu Yönetimi Sempozyumu, 26-28 Ekim 2010, Konya,1259-1265.
TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi, Çevre Enstitüsü, 06.06.2011 tarihli 10047 sayılı Analiz Raporu.

Sanin, D. (2013) Evsel/Kentsel Arıtma Çamurlarının Yönetimi Projesi TÜBİTAK KAMAG (108G167), Arıtma Çamurlarının Yararlı Kullanım Alternatiflerinin İncelenmesi.

Küçükhemek, M. (2010) “Evsel Arıtma Çamurlarının Yeşil Alanlarda Toprak İyileştirici ve Gübre Olarak Kullanımı”, Uluslararası Sürdürülebilir Su ve Atıksu Yönetimi Sempozyumu, 26-28 Ekim 2010, Konya,1273-1284.

Angın, İ.,Yağanoğlu, A.Vahap (2009) “Arıtma Çamurlarının Fiziksel ve Kimyasal Toprak Düzenleyicisi Olarak Kullanımı”, Ekoloji 19, Sayfa 39-47.

Filibeli, A. (2011) “Arıtma Çamurlarının Yoğunlaştırılması ve Su Alma İşlemleri”, Tekirdağ İli Arıtma Çamurlarının Değerlendirilmesi Çalıştayı.