Çevre Yönetiminde Ölçüm, Analiz, İzleme ve Değerlendirme


Ebru OLGUN
Çevre ve Şehircilik Uzmanı / Çevre ve Şehircilik Bakanlığı - ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü, Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı, Çevre Referans Laboratuvarı

Hakan GÜNGÖR
Çevre Mühendisi / Çevre ve Şehircilik Bakanlığı - ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü, Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı, Çevre Referans Laboratuvarı

Çevre ve Orman Bakanlığı, 04/07/2011 tarih ve 27984 sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname ile, aynı tarih ve sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 645 sayılı Orman ve Su İşleri Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname kapsamında yeniden yapılandırılmış ve görev dağılımı yeniden belirlenmiştir.

Bu çerçevede, yeni yapılanmada, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü bünyesinde faaliyetlerini sürdürecek olan Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığında, çevre kirliliğine yönelik her türlü izin, izleme ve denetimlere esas teşkil eden ölçüm ve analizler yapılmakta, özel veya kamuya ait kurum ve kuruluş laboratuvarları yetkilendirilmekte, hava ve su kalitesi izleme çalışmaları gerçekleştirilmektedir. Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı, Endüstriyel Kirlilik İzleme Şube Müdürlüğü, Hava Kalitesi İzleme Şube Müdürlüğü, Su ve Toprak Kalitesi İzleme Şube Müdürlüğü, Yeterlik ve Kalite Şube Müdürlüğü ve Çevre Referans Laboratuvarı Şube Müdürlüğü ile Planlama ve Destek Birimi olmak üzere 5 şube müdürlüğü ve 1 birim ile görevlerini sürdürmektedir.

Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığına bağlı Çevre Referans Laboratuvarı (ÇRL), ülkemiz ile Avrupa Birliği (AB) arasında imzalanan finansman anlaşması kapsamında, Türkiye’de çevre kirliliğinin ölçülmesi ve izlenmesi amacıyla 1998 yılında kurulmuştur.

ÇRL, kimya ve yakıt laboratuvarı olarak, su, atıksu, deniz suyu, toprak, arıtma çamuru, atık yağ, sediment ve yakıt numunelerinin analizlerini gerçekleştirmekte olan akredite bir laboratuvardır (Şekil 1). Kimya ve yakıt laboratuvarında çevre mevzuatı kapsamında TS EN ISO/IEC 17025 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği için genel şartları standardı gereği analiz hizmeti vermektedir. Bünyesindeki 3 adet seyyar su ve atıksu laboratuvarı ve 1 adet numune alma botu ile deniz, göl, akarsu ve arıtma tesislerinde denetim ve kirlilik izleme çalışmaları yapmaktadır.

Seyyar su ve atıksu laboratuvarı ile alınan numunelerin analizleri, seyyar araçta, analizleri gerçekleştirilemeyenler ise koruma altına alınarak ÇRL‘de yapılmaktadır. ÇRL, ayrıca sektöre yönelik faaliyetlerinde Referans Laboratuvar rolü üstlenmekte, yetkili laboratuvarların uzaktan denetlenmesi ve izlenmesi amacıyla yeterlilik testleri düzenlemektedir.

Bakanlığımız tarafından hava kalitesinin ülkemiz genelinde izlenmesi amacıyla, 2005-2007 yılları arasında 81 ilde hava kalitesi ölçüm istasyonları kurulmuştur. Bugün itibariyle toplam 118 noktada hava kalitesi ölçümü yapılmaktadır. Ölçüm istasyonlarından alınan veriler www.havaizleme.gov.tr adresinde eİzamanlı olarak yayınlanmaktadır. Endüstriyel kirliliğin izlenmesine yönelik; alıcı ortamlara her türlü kirletici yayan sanayi tesislerinin envanterini tutma, havaya, suya ve toprağa verdikleri emisyon ve deşarjları izleme, izleme verilerini kayıt altına alma, raporlama görevleri yürütülmektedir.

1.1. Laboratuvarların Yetkilendirilmesi
04/07/2011 tarih ve 27984 sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname’nin 9. Maddesinin (ı) bendi ile ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğüne alıcı ortamları izlemek, buna ilişkin altyapıyı oluşturmak, çevre kirliliği ile ilgili olarak ölçüm, tespit ve kalite ölçütlerini uygulamak ve uygulanmasını sağlamak; çevreyle ilgili her türlü ölçüm, izleme, analiz ve kontroller yapacak laboratuvarlar kurmak, kurdurmak, bunların akreditasyon işlemlerini yapmak, yaptırmak; alıcı ortamlar konusunda ölçüm yapacak kuruluşları belirlemek” görevleri verilmiştir.

Bakanlığımızca, laboratuvarların yetkilendirilme çalışmaları 2004 yılında Makam Oluru ile başlamış olup, 2008 yılında çevre mevzuatı kapsamında her türlü izin, izleme, denetimlere esas teşkil eden ölçüm ve analizleri yapacak, özel veya kamuya ait kurum ve kuruluş laboratuvarlarının yetkilendirilmesine ilişkin usul ve esasları düzenleyen 05.09.2008 tarihli ve 26988 sayılı Resmi Gazete‘de yayımlanan Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları Yeterlik Yönetmeliği’nin yürürlüğe girmesiyle yönetmelik çerçevesinde sürdürülmektedir. Çevre mevzuatı kapsamında ölçüm ve analiz yapan özel ve kamu laboratuvarları, ilgili yönetmelik kapsamında yetkilendirilmekte ve denetlenmektedir.

Söz konusu yönetmelik, Bakanlığımıza başvuru yapacak laboratuvarların yetkilendirilmesinde, başvuru, değerlendirme, belgelendirme, denetleme, belge askı ve iptali konularındaki esas ve usulleri kapsamaktadır. Yönetmelikle ilgili uygulamadaki aksaklıkların giderilmesine yönelik revizyon çalışmaları devam etmektedir.
Mevcut yönetmelik ile Çevre Ölçüm ve Analizleri Ön Yeterlik Belgesi için Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği İçin Genel Şartlar TS EN ISO /IEC 17025 standardına göre Türk Akreditasyon Kurumuna (TÜRKAK) başvuru yapmış olma şartı aranır. Geçerlilik süresi 2 yıldır. Ancak birinci yılın sonunda TÜRKAK tarafından verilen denetim teklif formunu veya akreditasyon belgesini Bakanlığımıza ibraz edemeyen laboratuvarların belgesi iptal edilir. Birinci yılın sonunda akreditasyon belgesini ibraz eden laboratuvarlar, talepleri halinde Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Belgesi almak için başvuruda bulunabilirler. Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Belgesi, TS EN ISO/IEC 17025 “Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği için Genel Şartlar” standardına göre yeterlik başvuru kapsamındaki tüm parametrelerde akredite olmuş özel veya kamu kurum ve kuruluş laboratuvarlarına verilir. Geçerlilik süresi 4 yıldır.

Laboratuvar, faaliyet alanına uygun olarak başvuru yaptığı mevzuatın açık adını, varsa ilgili mevzuattaki tablo ve/veya ek numarasını belirtir. Laboratuvarlar emisyon, imisyon, gürültü, su, atıksu, deniz suyu, atık yağ, toprak, katı atık, numune alma, katı yakıt, sıvı yakıt ve benzeri hususlara dair mevzuata uygun kapsamı belirtir. Belge başvuru dosyaları Bakanlığımız tarafından değerlendirilerek, eksiklik tespit edilmesi halinde laboratuvara iki ay süre verilir. Bu süre içerisinde eksiklikleri tamamlanmayan veya ikinci kez eksiklik tespit edilen dosya başvuruları, ücreti iade edilmeksizin iptal edilir. Eksiklikleri bulunmayan veya tamamlanan dosyalar hakkında, yerinde incelenmek üzere programa alınacağı yazılı olarak bildirilir. İnceleme programına alınan laboratuvarda en geç üç ay içerisinde yerinde inceleme yapılır. İncelemelerde laboratuvar yöneticisi, kalite yöneticisi, laboratuvar sorumluları ve başvuru dosyasında bildirilen personelin hazır bulunması gereklidir. Laboratuvarın sorumlu yöneticisi komisyon görevlilerine her türlü bilgi ve belgeyi vermek ve/veya göstermek ve inceleme komisyonunca verilen numunelerin analizlerini yapmak zorundadır. İncelemenin tamamlanmasını takiben Yerinde İnceleme Tutanağı İnceleme Komisyonu tarafından düzenlenir, inceleme komisyonu ve laboratuvar yöneticisi tarafından imzalanır ve bir kopyası sorumlu yöneticiye verilir. Tespit edilen eksiklik ve uygunsuzluklar, laboratuvara en geç 1 ay içinde yazılı olarak bildirilir ve tamamlanması için en fazla üç ay süre verilir. Laboratuvarın eksikliklerini tamamladığında, gerekli görülürse ikinci kez yerinde inceleme programına alınır, ya da uygun görülen kapsamda belgesi düzenlenir (Şekil 2). Yetkili Laboratuvarların Belge, Belge Ek‘leri, mevcut durumları, iletişim bilgileri Bakanlığımız www.lab-cevreorman.gov.tr adresinde sürekli olarak yayımlanmaktadır.

2011 yılı itibariyle Bakanlığımızca 42 adet kamu, 100 adet özel laboratuvar olmak üzere toplam 142 adet laboratuvar yetkilendirilmiştir. Laboratuvarların kapsama göre dağılımı Şekil 3’te gösterilmektedir. Çevre Ölçüm ve Analizleri Ön Yeterlik/Yeterlik Belgesine sahip laboratuvarların bölgelere göre yüzde dağılımı ve sayıları:

Marmara Bölgesi: % 36
İç Anadolu Bölgesi: % 30
Doğu Anadolu Bölgesi: % 0,75
Ege Bölgesi: % 17
Güney Doğu Anadolu Bölgesi: % 4,5
Karadeniz Bölgesi: % 2,25
Akdeniz Bölgesi: % 10,5

Yetkili bir laboratuvar; idari bölüm, hizmet bölümleri (numune kabul bölümü, tartım bölümü, kimyasal ve biyolojik analizlerin yapıldığı farklı bölümler), ön işlem bölümü, kimyasal depo ve arşiv bölümlerinden oluşmalı (Şekil 4); toz, nem, titreşim, elektromanyetik alanlardan etkilenmeyecek özellikte olmalı, patlayıcı, parlayıcı, boğucu gazlar için gerekli önlemler alınmalıdır. Uygun aydınlatma, havalandırma ve ısıtma sistemleri bulunmalı, çalışmalar için uygun ortam şartları sağlanmalı ve kimyasal depo, uygun bir şekilde bulunmalıdır. Laboratuvarda ilk yardım dolabı, göz banyoları, acil duşlar ve acil durumlar için talimatlar hazır bulundurulmalıdır.
Laboratuvar personeli, laboratuvar sorumlusu, kalite yöneticisi, numune kabul personeli, deney personeli olmak üzere en az 4 kişiden oluşmaktadır. Deney personeli, numune alma personeli ve numune kabul personeli olarak görevlendirilememektedir. Laboratuvarlar; personel bilgileri, numune kayıt defteri, analiz defteri, ölçüm ve analiz raporları, cihaz çıktıları, cihaz listesi, bakım onarım çizelgesi, kalibrasyon planı, kalibrasyon belgeleri, kimyasal madde kayıt defteri gibi kayıtları düzenli tutmak zorundadır. Bu kayıtlar 5 yıl, personel ile ilgili kayıtlar ise 10 yıl saklanır.

Numune kabul bölümüne gelen numunelerin, laboratuvar içerisinde kayıt numarası ile tanınması ve analizi yapanların analiz süresince numunenin geldiği yere ait bilgileri bilmemesi sağlanır. Laboratuvar, belge aldığı parametreler kapsamında, iş yoğunluğu, geçici kapasite düşmesi, cihaz arızası gibi sebeplerden hizmet veremediğinde, belge almış ve kapsamında ilgili parametrelerin yer aldığı laboratuvarları taşeron olarak kullanabilir. Laboratuvar, taşeron laboratuvarının yaptığı işlerden Bakanlığa ve müşteriye karşı sorumludur. Taşeron laboratuvarların listesi ve yapılan sözleşme örneği Genel Müdürlüğe ibraz edilir. Laboratuvarın belge kapsamında yer almayan parametreler için başka bir veya birden fazla laboratuvar ile çalışması gerektiği durumlarda, bu laboratuvarların yetki belgesine sahip olmaları, her laboratuvarın ölçüm veya analizini yaptığı parametrelerde kendi raporunu hazırlaması, bu raporların laboratuvarın kendi raporlarının ekinde ayrıca ibraz edilmesi zorunludur. Laboratuvarın hizmet satın aldığı parametre sayısı kendi belge kapsamında yer alan parametre sayısından fazla olamaz.

Laboratuvarlara ait ölçüm ve analiz raporları hukuki işlemlerde delil olarak kullanılabilir. Bu raporlarda aksini belirten ifadeler kullanılamaz. Belge kapsamında yer almayan herhangi bir parametredeki ölçüm ve analiz sonuçları hiçbir şekilde çevre mevzuatına esas teşkil edecek raporlarda yer alamaz. Özel talepler üzerine hazırlanmış olan raporların tüm sayfalarında “Bu rapor çevre mevzuatına ilişkin resmi işlemlerde kullanılamaz.” ibaresinin açıkça okunabilir şekilde yer alması zorunludur. Raporlar, ilgili mevzuat ve yönetmelikte istenen bilgileri içermelidir. Raporlarda Bakanlık logosu ve logonun hemen altında yer alacak şekilde belge numarası, Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Belgesi alan laboratuvarlarca hazırlanan izin, izleme ve denetimine ilişkin raporlarda TÜRKAK logosu kullanılması zorunludur.

Yetkili laboratuvarlar; analiz faaliyetlerine ilişkin aylık faaliyet raporlarını, dört ayda bir Bakanlığa göndermek zorundadır. Bakanlığımızca laboratuvarların ölçüm bilgilerini önceden gireceği ölçüm takip programları mevcut olup; laboratuvarlar tarafından girilen kayıtlar sürekli olarak takip edilmektedir. Yapılan işin kalitesi açısından Bakanlığımız çevre mevzuatında yer alan ölçüm ve analizler için her yıl Asgari Fiyat Tarifesi yayımlamakta olup, bu tarifeye uyulması istenmektedir.

Laboratuvarlar yapılan belgelendirmeden sonra uzaktan ve yerinde olmak üzere sürekli denetlenmektedir (Şekil 5). Uzaktan denetim; Bakanlıkça düzenlenen yeterlik testleri, ulusal ve uluslararası kuruluşlarca düzenlenen yeterlik ve karşılaştırma testleri, emisyon ölçüm programına girilen kayıtların takibi şeklinde yapılırken, yerinde denetim; laboratuvarda ve sahada yapılan haberli ve habersiz denetimler, şikayet üzerine denetimler şeklinde yapılmaktadır. Yönetmelik kapsamında belgeli laboratuvarların denetlenmesi amacıyla yıllık olarak planlı denetimler yapılmaktadır. 2010 yılında yönetmeliğin, Yerinde Denetim, 36. maddesi gereği 72 laboratuvar yerinde denetlenmiş, laboratuvarla ilgili gerekli düzenlemeler yapılmış, 2 laboratuvar 3 ay süre ile askıya alınmıştır. 2011 yılında ise 36 laboratuvarın yerinde denetimi gerçekleştirilecektir.

Yönetmeliğin, Uzaktan Denetim, 35. Maddesi kapsamında Bakanlığımızca yetki alan laboratuvarlara Ocak 2010‘da su ve yakıt olmak üzere toplam18 parametrede Yeterlilik Testi düzenlemiştir. Kabul edilebilir limitler dışında çıkan sonuçlarda, Yönetmeliğin, Belgeyi Askıya Alma, 38. maddesi, 4. bendi kapsamında yaptırım uygulanmıştır. 2011 yılında ise atıksu ve deniz suyunda toplam 20 parametrede yeterlik testi düzenlenmesi hedeflenmiştir.

1.2. Su Kalitesi İzleme Çalışmaları
Son yıllarda, su kaynaklarında meydana gelen kirlenmeler, su kaynağının etkin kullanımı için belirli bir kalitede olmasını ve bu kalitenin sürekli izlenmesini gerektirmektedir. Kirlilik faktörlerini belirleyebilmek, kirliliğin boyutlarını kestirebilmek ve önlemler alabilmek için yapılacak en önemli ve ilk aşama, suyun kirleticiler bakımından izlenmesidir. İzlemenin çevre politikalarının geliştirilmesinde, uygulanmasında ve değerlendirilmesindeki rolü oldukça önemlidir.

Bakanlığımız AB su sektörü ile ilgili olarak 2009 yılında Brüksel‘de çevre faslının açılması ile mevzuat uyumlaştırma çalışmalarına hız kazandırmıştır. Özellikle 2000/60/EC sayılı Su Çerçeve Direktifi (SÇD)’nin uyumlaştırılması ülkemizin AB üyelik sürecinde önem arz etmektedir. 23 Ekim 2000 tarihinde yürürlüğe giren SÇD’nin amacı, iç yerüstü ve yeraltı sularının, geçiş sularının, kıyı sularının ve yeraltı sularının korunması için bir çerçeve oluşturmaktır. Direktifin başlıca ilkesi, tüm Avrupa sularının en geç 2015 itibariyle iyi duruma getirilmesidir. SÇD‘de Madde 8 ve EK V ile izlemeye yönelik “üye devletler; her bir nehir havzası bölgesi içinde su kalitesinin tutarlı ve kapsamlı bir genel görünüşünü elde etmek için; su statüsünün izlenmesi amacıyla programlar hazırlayacaklardır” hükmü getirilmiştir (SÇD, 2000).

Ülkemizde su kalitesi izlenmesine yönelik çeşitli bakanlıkların yasal uygulamaları ve yaptırımları bulunmaktadır. Su kalitesi izleme çalışmaları, çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından ulusal ve uluslararası sorumluluklar kapsamında yürütülmektedir. Çalışmalar birbirinden bağımsız olup, henüz entegre bir kirlilik izleme stratejisi uygulanmamaktadır. İzleme çalışması yürüten bakanlıklar:

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
-     Ölçüm ve İzleme Dairesi     Başkanlığı (Çevre Referans Laboratuvarı)
-     Deniz ve Kıyı Yönetimi Dairesi Başkanlığı
-     Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı

Orman ve Su İşleri Bakanlığı
-     Su Yönetimi Genel Müdürlüğü
-     Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü
-     Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü

Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı

Sağlık Bakanlığı


Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
-     Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü

Havza ve denizlerde su kalitesi konusunda ön değerlendirme çalışmaları yapmak, izlenmesi gereken kirlilik parametrelerini ve havzaları belirlemek, ulusal izleme ağını oluşturmak, ulusal ve uluslararası mevzuatlara uygun ekolojik ve kimyasal izleme ölçüm istasyon yerlerini ve numune alma noktalarını belirlemek, uluslararası sözleşmeler kapsamında yapılacak raporlamaları ilgili odak noktasına iletmek, havza ve denizlerde yapılan faaliyetlere ilişkin belirlenen parametrelerin izlenmesi sonucu ortaya çıkan verileri toplamak, değerlendirmek ve raporlamak gerekmektedir. 15.07.2010 tarihinde Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı bünyesinde, söz konusu faaliyetleri gerçekleştirmek, SÇD izleme gereklilikleri doğrultusunda çalışmalara başlamak, kurumlar arası eşgüdümü ve işbirliğini sağlamak ve dağınık olarak elde edilen su kalitesi verilerini ortak bir veri tabanı altında birleştirmek amacıyla, Su ve Toprak Kalitesi İzleme Şube Müdürlüğü kurulmuştur.

Bu kapsamda 2011 yılında, 20 havzada, öncelikli 19 akarsu ve 16 göl olmak üzere toplam 35 adet yüzeysel suda (Çizelge 1) izleme noktası belirleme ve su kalitesi izlemeye yönelik çalışmalara başlanmıştır. Havzalarda, İl Çevre ve Orman Müdürlükleri ile koordineli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Havzadaki baskı unsurları dikkate alınarak izleme noktaları tespit edilmiştir. Alınan su numunelerinin analizleri Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği (SKKY) (2004, sayı 25687) Tablo 1 ve 2 kapsamında seyyar su ve atıksu laboratuvarında ve ÇRL’de yapılarak su kalitesi izleme ağı için veriler elde edilmiştir.

2007-2010 yılları arasında yürütülen Türkiye’deki Su Sektörü için Kapasite Geliştirilmesi Projesi (TR 06 IB EN 01)’nin bir çıktısı olarak izleme noktaları belirlenen B.Menderes Havzası’nda SÇD kapsamında, yeraltı ve yüzeysel sularda toplam 52 noktada su kalitesi izleme çalışmalarının yapılabilmesi için ihale süreci başlatılmıştır.

2010 yılında ise SÇD kapsamında, Türkiye’de su izleme ağının oluşturulmasına yönelik eğitim ve teknik destek sağlanması amacı ile Hollanda, Fransa ve İspanya ile yürütülen ve 3 yıl sürecek olan Türkiye’de Su Kalitesinin İzlenmesine İlişkin Kapasite Artırma Projesi (TR 09 IB EN 03) başlamıştır. Projenin genel hedefi; SÇD’ye yönelik B. Menderes Havzası’nda biyolojik, kimyasal ve hidromorfolojik izlemeyi içeren pilot uygulama yapılması, Susurluk, Akarçay, Antalya, Sakarya havzalarında izleme noktalarının tespit edilmesi, izlemeye yönelik mevcut mevzuatın gözden geçirilerek, boşluk analizinin yapılması, 5 adet gerçek zamanlı izleme sisteminin kurulması ve kılavuz belgelerin hazırlanmasıdır.

Tüm havzalarda izleme noktalarının tespit edilmesi ile sürdürülebilir su kalitesi izleme sisteminin kurulması için ihale süreci başlatılarak, elde edilen veriler ile Ulusal Su Kalitesi İzleme Ağının kurulması, biyolojik izleme programları için altyapı çalışmalarının başlatılması, mevcut izleme programlarından elde edilen verilerin Ulusal Su Kalitesi İzleme Ağı’na entegrasyonunun sağlanması Ölçüm ve İzleme Daire Başkanlığının hedefleri arasında yer almıştır.

Deniz ve Kıyı Yönetimi Dairesi Başkanlığınca ise, Türkiye‘de UNEP tarafından koordine edilen MEDPOL programı kapsamında Akdeniz ve Ege Denizi’nde toplam 82 izleme noktasında 95 parametrede izleme yapılmaktadır. 2004 yılından itibaren Karadeniz’de 69 istasyonda 40 parametrede ve 2009 yılı itibari ile Marmara Denizi’nde 47 noktada su kalitesi izleme çalışmaları yapılmaktadır. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce sulak alanlarda, bir yıl boyunca mevsimsel olarak su kalitesi izlemesi çalışmaları yürütülmektedir. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünce; 25 havzada 1150 istasyonda izleme çalışmaları yürütülmektedir. Yılda ortalama olarak 6 kere örnekleme yapılmakta, bu sayı içme suyu amaçlı kullanılan su kaynaklarında yılda 12‘ye çıkmaktadır. İzlemelerde Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo 1’deki 38 parametre ölçülmektedir. Özel Çevre Koruma Kurumu 2004 yılından beri 14 ÖÇK bölgesinden 13’ünde akarsu, göl ve denizlerdeki toplam 140 istasyonda su kalitesi izleme çalışmalarını SKKY Tablo 1 ve Tablo 2 kapsamında yürütmektedir (ÇOB, 2009, Öksüz, 2010).

Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Su Ürünleri Yönetmeliği (1995, sayı 22223) kapsamında denizler ve iç sularda toplam 900 istasyonda yılda 4 kere su kalitesi izlemesi yapmaktadır. Sıcaklık, pH, oksijen, amonyak, nitrit, potasyum, toplam bakır, klor, sülfat, demir, fosfat, çinko, sülfit ve KOİ parametreleri izlenmektedir. Ayrıca Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği (2004, sayı 25377) gereği, yaklaşık 600 yeraltı altı ve 1.000 yüzey suyunda olmak üzere toplam 1.600 adet istasyonda Nitrat parametresi izlenmektedir (ÇOB, 2009, Öksüz, 2010). Sağlık Bakanlığınca yüzme sularında Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği (2006, SAYI 26048) ve Yüzme Suyu İzleme Çalışmaları Genelgesi kapsamında yüzme sezonundan 15 gün önce başlanarak sezon boyunca 15 günde bir numune alınması yoluyla su kalitesi izleme çalışmaları gerçekleştirilmektedir. 27 ilde deniz suyu izleme, 6 ilde göl izleme ve 1 ilde baraj gölü izleme çalışmaları toplam 1.080 istasyonda yürütülmektedir. Elektrik İşleri Etüt İdaresi akarsularda 1935’ten günümüze kadar akım ölçümleri yapmaktadır. Bu çalışmalarına, 1962’de sediment ölçümlerini ve 1970’te de su kalitesi ölçümlerini eklemiştir. 140 istasyonda yapılan izleme çalışmaları akarsularda Ocak ayından başlamak suretiyle iki ayda bir, göllerde ise Mayıs ve Kasım aylarında yürütülmektedir. Akım, sıcaklık, pH, EC, Na, K, Ca, Mg, CO3, HCO3, Cl, SO4, SAR, Sulama Suyu Sınıfı, kalıcı sodyum karbonat (RSC), sertlik, toplam tuz, Bor, AKM parametreleri izlenmektedir (ÇOB, 2009, Öksüz, 2010).

Ayrıca ülkemizde izleme çalışmaları belediyeler ve üniversiteler bünyesinde de gerçekleştirilmektedir. Özetle, ülkemizde pek çok kurum ve kuruluş, yetkisi dahilinde izleme çalışmalarını yürütmektedir. Aynı su kütlesinde mükerrer çalışmalar da olabilmektedir. İzleme çalışması yapan kurumların ayrı veri tabanları bulunmakla birlikte, ülkemizde su kirliliği izlemeye yönelik tüm verilerin toplandığı veri paylaşım ağı henüz bulunmamaktadır. Bu durumda izleme alanında yetki karmaşası yaşanmakta ve öncelikli olarak değerlendirilmesi ve alınması gereken kararlar çok uzun vadede oluşturulabilmektedir. Ayrıca, su kirliliğini izleme için gerekli olan izleme programlarını tesis etmenin ve analizleri gerçekleştirmenin maliyeti de oldukça yüksek olmaktadır.

Bu nedenle su kalitesinin izlenmesinde yaşanan karmaşa giderilerek milli ekonomiye fazladan yük, iş gücü ve zaman kaybı engellenmelidir. Ülke genelinde su kaynaklarının kirlenmeye karşı korunmasında yaşanan bazı temel aksamalar bütünleşik uygulama ile giderilmelidir. Bu kapsamda, belirlenen noktalarda elde edilen izleme verileri ile oluşturulacak olan Ulusal Su Kalitesi İzleme Ağı veri tabanı ile mükerrer izleme programlarının kurulmasını önleyerek daha ekonomik veri işletim sisteminin kurulması sağlanmış olacaktır.
04/07/2011 tarih ve 27984 sayılı Mükerrer Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname ile aynı tarih ve sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 645 sayılı Orman ve Su İşleri Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname kapsamında Çevre ve Orman Bakanlığı yeniden yapılandırılmış ve görev dağılımları yeniden belirlenmiştir. Su kalitesinin izlenmesine dair söz konusu çalışmaların Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından yürütülmesi planlanmaktadır.

Kaynaklar
  • Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları Yeterlik Yönetmeliği, 2008, Resmi Gazete Sayı 26988.
  • Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, 2011, Resmi Gazete Sayı 27984 (Mükerrer).
  • ÇOB, 2009, Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, Deniz ve Kıyı Dairesi Başkanlığı, Ulusal Entegre Su Kirliliği İzleme Programı Toplantı Notları, Ankara.
  • Öksüz S., (2010), Türkiye’de Su Kirliliği İzleme Çalışmaları ve Avrupa Birliği ile Karşılaştırılması, Çevre ve Orman Uzmanlık Tezi, ÇOB, Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı, Ankara.
  • SÇD, 2000, Su Çerçeve Direktifi, 2000/60/EC.
  • Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, 2004, Resmi Gazete, Sayı 25687 (Değişik:RG-13/2/2008-26786, RG-30/3/2010-27537, RG-24/4/2011-27914).
  • Su Ürünleri Yönetmeliği, 1995, Resmi Gazete, Sayı 22223.
  • Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği, 2004, Resmi Gazete, Sayı 25377.
  • Yüzme Suyu Kalitesi Yönetmeliği, 2006, (76/160/AB). Resmi Gazete, Sayı 26048.

Geri